सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको मेलम्ची र इन्द्रावती खोला आसपासका बस्तीहरू यतिबेला गम्भीर वातावरणीय तथा कृषि संकटमा परेका छन्। नदी किनारमा जथाभावी सञ्चालन भइरहेका क्रसर उद्योगहरूले वर्षौंदेखि उर्वर मानिएका फाँटहरूलाई क्रमशः सुक्खा र बाँझो बनाउँदै लगेपछि स्थानीय किसानको जीविकोपार्जन नै जोखिममा परेको छ।
एक समय हरियालीले ढाकिने मेलम्ची–इन्द्रावती क्षेत्रका फाँटहरू अहिले धुलो, सिँचाइ अभाव र घट्दो उत्पादनका कारण चिन्ताजनक अवस्थामा पुगेका छन्। अनियन्त्रित रूपमा ढुंगा, गिट्टी र बालुवा उत्खनन हुँदा नदीको प्राकृतिक बहावमा असर परिरहेको छ भने पानीको सतह तल झर्दै जाँदा परम्परागत कुलो प्रणाली नै ध्वस्त हुन थालेको स्थानीयको गुनासो छ।
इन्द्रावती गाउँपालिका र मेलम्ची नगरपालिका अन्तर्गत भीमटार, भोटसिपा, न्यौपानेटार, बिसदेउटार, सिपाघाट, बाहुनेपाटी, फटकशिला र फट्केश्वर क्षेत्र कुनै समय जिल्लाकै अन्न भण्डारका रूपमा चिनिन्थे। यहाँका किसानहरूले धान, गहुँ, मसुरो, तोरी, आलु र मकै उत्पादन गर्दै आएका थिए। तर पछिल्लो एक दशकयता क्रसर उद्योगको विस्तारसँगै सिँचाइ प्रणाली बिग्रिँदै गएको छ।
स्थानीय किसानहरूका अनुसार, “पहिला खोलाबाट सहजै पानी तानेर खेत सिँचाइ गर्थ्यौं, अहिले कुलोमै पानी आउँदैन। खेत बाँझो राख्नुपर्ने अवस्था आएको छ।”
क्रसर उद्योगबाट निस्कने धुलोले पनि खेतीमा ठूलो असर पुर्याएको छ। हावासँगै उड्ने धुलो खेतमा जम्दा माटोको उर्वराशक्ति घट्दै गएको र बालीको वृद्धि अवरुद्ध भएको किसानहरूको भनाइ छ। “पहिले जति मेहनत गर्दा राम्रो उत्पादन हुन्थ्यो, अहिले दोब्बर मेहनत गर्दा पनि आधा उत्पादन हुँदैन,” एक स्थानीय किसानले गुनासो गरे।
समस्या सिँचाइमा मात्र सीमित छैन। खोलाको गहिराइ बढ्दै जाँदा खानेपानीका मुहानहरू समेत सुक्न थालेका छन्। यसले स्थानीय बासिन्दालाई टाढाबाट पानी बोकेर ल्याउनुपर्ने बाध्यता सिर्जना गरेको छ। विशेष गरी महिला र वृद्धवृद्धाहरू यसबाट बढी प्रभावित भएका छन्।
यता, उत्खननका क्रममा पुराना कुलोहरू पुरिने वा भत्किने समस्या पनि बढेको छ। वर्षौंदेखि प्रयोगमा रहेका सार्वजनिक कुलोहरू अहिले अस्तित्व संकटमा छन्। “क्रसरले खनेपछि कुलो पुरिन्छ, कसैले जिम्मेवारी लिँदैन,” स्थानीयको गुनासो छ।
इन्द्रावती खोला अहिले वर्षभरि धमिलो बग्न थालेको छ। क्रसर उद्योगबाट निस्कने धुलो, माटो र फोहोरका कारण पानीको गुणस्तरमा गिरावट आएको छ भने जलचर जीवनमा समेत असर परेको वातावरणविद्हरू बताउँछन्। यस्तो गतिविधिले बाढीको जोखिम बढाउने र दीर्घकालीन रूपमा पारिस्थितिक सन्तुलन बिगार्ने चेतावनी दिइएको छ।
स्थानीय किसानहरू अहिले खुलेर विरोधमा उत्रिएका छन्। उनीहरूले नियमनकारी निकायको कमजोरी र उद्योगीहरूसँगको मिलेमतोका कारण समस्या बढेको आरोप लगाएका छन्। “यो विकास होइन, हाम्रो विस्थापन हो,” एक आक्रोशित किसानले भने।
यति ठूलो असर पार्ने उद्योगहरू सञ्चालन भइरहँदा पनि प्रभावकारी अनुगमन नहुनु गम्भीर प्रश्न बनेको छ। स्थानीय तह, जिल्ला प्रशासन र सम्बन्धित निकायहरूले मापदण्डअनुसार निगरानी नगर्दा अवस्था झन् बिग्रिँदै गएको देखिन्छ।
विशेषज्ञहरूले तत्कालै नदी उत्खननमा कडा नियमन, क्रसर उद्योगलाई बस्ती र खेतीयोग्य जमिनबाट टाढा सार्ने, नष्ट भएका कुलोहरूको पुनर्निर्माण, किसानलाई क्षतिपूर्ति तथा वैकल्पिक सिँचाइ व्यवस्था र नियमित अनुगमनलाई कडाइका साथ लागू गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन्।
मेलम्ची–इन्द्रावती क्षेत्रको यो संकट केवल स्थानीय समस्या मात्र नभई राष्ट्रिय कृषि र वातावरणसँग जोडिएको गम्भीर चेतावनीका रूपमा हेरिएको छ। समयमै ध्यान नदिए उर्वर फाँटहरू सुक्खा जमिनमा परिणत हुने र किसानहरू पुर्खौंदेखिको पेशा छाड्न बाध्य हुने जोखिम बढ्दै गएको छ।
