रक्सौल, पूर्वी चम्पारण ।
बाल्यकाल जीवनको त्यो अवस्था हो, जहाँ मन सबैभन्दा निर्मल, भावना सबैभन्दा सहज र कल्पना सबैभन्दा सुन्दर हुन्छ। यही निर्दोषताले भविष्यमा व्यक्तित्व, संस्कार र चरित्र निर्माणको आधार तयार गर्छ। तर आज बजारवाद, आधुनिक जीवनशैली र प्रविधिप्रतिको बढ्दो निर्भरताका कारण बालबालिकाको यही निर्दोषता क्रमशः दबिँदै र भड्किँदै गएको देखिन्छ। बालबालिकाको हातमा खेलौनाभन्दा पहिले मोबाइल र कथाभन्दा पहिले पर्दा आएको छ। यो परिवर्तन केवल जीवनशैलीमा आएको परिवर्तन मात्र नभई भावी पुस्ताको मानसिक तथा भावनात्मक विकाससँग जोडिएको गम्भीर विषय हो।
उक्त विचार लायन्स क्लब इन्टरनेसनल डिस्ट्रिक्ट ३२२ ई का जोनल चेयरपर्सन तथा डिस्ट्रिक्ट चेयरपर्सन, सामाजिक अभियन्ता एवं भारत विकास परिषद्, रक्सौलका सेवा संयोजक तथा सञ्चार प्रमुख बिमल सर्राफले सञ्चारकर्मीसँग व्यक्त गरेका हुन्।
उनले बालबालिकाको निर्दोष उमेरलाई अत्यन्त सावधानीपूर्वक जोगाउनुपर्ने बताउँदै यही उमेरमा मन जुन दिशातर्फ अघि बढ्छ, व्यक्तित्व पनि त्यहीअनुसार निर्माण हुने बताए। बाल्यकालमा प्रेम, संस्कार, अनुशासन र सकारात्मक वातावरण प्राप्त भए बालबालिका संवेदनशील तथा जिम्मेवार नागरिक बन्ने उनको भनाइ छ। तर एक्लोपन, असन्तुलित प्रविधि प्रयोग र नकारात्मक सामग्रीबीच बितेको बाल्यकालले बालमनमा गहिरो प्रभाव पार्न सक्ने उनले बताए।
सुविधाबीच बढ्दो एक्लोपन
आज एकल परिवारको प्रचलन बढ्दै गएको छ। अभिभावकहरू आफ्नै काम र व्यस्त जीवनशैलीमा अल्झिएका छन्। यसका कारण बालबालिकासँग भौतिक सुविधा बढे पनि भावनात्मक संवाद र पारिवारिक समय घट्दै गएको छ। कुनै समय हजुरबा–हजुरआमाका कथाले बालबालिकाको कल्पनालाई दिशा दिन्थे, अभिभावकको स्नेहले उनीहरूलाई सुरक्षा प्रदान गथ्र्यो र पारिवारिक संस्कारले व्यवहार निर्माण गर्थ्यो। अहिले त्यसको स्थान मोबाइल फोन, टेलिभिजन र इन्टरनेटले ठूलो हदसम्म ओगटेको छ।
बालबालिकाले पर्दामा देखेका विषयलाई सधैँ कल्पना र वास्तविकताबीचको अन्तर छुट्याएर बुझ्न सक्दैनन्। बालमनका लागि आभासी संसार र वास्तविक जीवनबीचको भिन्नता बुझ्न सहज हुँदैन। त्यसैले हिंसा, अश्लीलता, देखावटी जीवनशैली र असंयमित व्यवहारसँग सम्बन्धित सामग्रीले उनीहरूको मनमा अनजानमै नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
प्रविधि समस्या होइन, असन्तुलित प्रयोग समस्या
सर्राफले आधुनिक प्रविधिलाई दोष दिएर समाधान ननिस्कने बताए। प्रविधि शिक्षा, ज्ञान र सिर्जनशीलताको महत्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्ने उनको भनाइ छ। समस्या त्यतिबेला उत्पन्न हुन्छ, जब प्रविधि बालबालिकाको आवश्यकता नभई बानी र त्यसपछि निर्भरता बन्न पुग्छ।
अभिभावकका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती बालबालिकालाई मोबाइलबाट टाढा राख्नु मात्र नभई मोबाइल तथा इन्टरनेटको प्रयोग कुन उद्देश्यका लागि र कति समयसम्म गर्ने भन्ने विषयमा सचेत बनाउनु रहेको उनले बताए। बालबालिकाको गतिविधिमाथि निगरानी राख्नुका साथै उनीहरूसँग मित्रवत् संवाद गर्नु पनि आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ।
किशोरावस्था सबैभन्दा संवेदनशील चरण
उनले किशोरावस्था व्यक्तित्व निर्माणको अत्यन्त संवेदनशील चरण भएको बताए। यस समयमा शरीरमा आउने परिवर्तनसँगै विचार, भावना र इच्छामा पनि तीव्र परिवर्तन हुन्छ। उचित मार्गदर्शनको अभावमा किशोरकिशोरी गलत संगत, नकारात्मक डिजिटल सामग्री, हिंसात्मक प्रवृत्ति, देखावटी जीवनशैली र असंयमित व्यवहारतर्फ आकर्षित हुन सक्ने उनले बताए।
समाजमा बढ्दै गएको हिंसा, अपराध, अश्लीलता र उपभोक्तावादी मानसिकताबीच हामीले नयाँ पुस्तालाई केवल आधुनिक बनाइरहेका छौँ कि वास्तवमै सक्षम र संस्कारित पनि बनाइरहेका छौँ भन्ने प्रश्न गम्भीर रूपमा उठाउनुपर्ने उनले बताए।
संस्कारको पुनःस्थापना आवश्यक
सर्राफले भारतीय परम्परामा शिक्षाको उद्देश्य केवल रोजगारी प्राप्त गर्नु नभई असल मानिस निर्माण गर्नु रहेको बताए। गुरुकुल शिक्षापद्धतिमा ज्ञानसँगै संयम, अनुशासन, आत्मनियन्त्रण, सदाचार र जिम्मेवारीको शिक्षा दिइने गरेको उल्लेख गर्दै आधुनिक समयमा त्यसै भावनालाई नयाँ स्वरूपमा पुनर्जीवित गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याए।
यसको अर्थ समाज पुरानै समयमा फर्किनुपर्छ भन्ने होइन। आधुनिक विज्ञान र प्रविधिसँगै पारिवारिक संस्कार, मानवीय मूल्य र संवेदनशीलताको सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ।
बालबालिकालाई पर्दा होइन, समय चाहिन्छ
उनले बालबालिकालाई महँगा खेलौनाभन्दा अभिभावकको समय बढी आवश्यक पर्ने बताए। उनीहरूलाई राम्रो शिक्षा मात्र होइन, राम्रो व्यवहार पनि आवश्यक हुन्छ। आदेश दिनुभन्दा संवाद गर्न र मोबाइल दिनुभन्दा आत्मीयता प्रदान गर्न आवश्यक रहेको उनले बताए।
अभिभावकले दैनिक केही समय बालबालिकासँग बसेर उनीहरूका कुरा सुन्ने, प्रश्नको उत्तर दिने, सँगै खेल्ने तथा परिवारका ज्येष्ठ सदस्यसँग जोड्ने हो भने बालबालिकामा सुरक्षा, आत्मविश्वास र संवेदनशीलताको विकास हुने उनले बताए।
बाल्यकालको निर्दोषता जोगाउनु सबैको जिम्मेवारी
बिमल सर्राफले बालबालिकाको बाल्यकाल जोगाउने जिम्मेवारी केवल अभिभावकको मात्र नभएको बताए। परिवार, विद्यालय, समाज र सञ्चारमाध्यम सबैको यसमा महत्वपूर्ण भूमिका रहेको उनको भनाइ छ। बालबालिकाका लागि सुरक्षित, संस्कारित र सकारात्मक वातावरण निर्माण गर्ने समाजले नै भविष्यमा बलियो र संवेदनशील पुस्ता तयार गर्न सक्ने उनले बताए।
विकासको दौडमा बालबालिकाको बाल्यकाललाई पछाडि छोड्न नहुनेमा उनले जोड दिए। बजारले वस्तु दिन सक्छ, प्रविधिले सुविधा दिन सक्छ र आधुनिकताले गति दिन सक्छ, तर बालबालिकालाई संस्कार, संवेदना, आत्मीयता र चरित्र परिवार तथा समाजले मात्र दिन सक्ने उनले बताए।
बाल्यकालको निर्दोषता जोगाउनु विगततर्फ फर्किनु होइन, भविष्य सुरक्षित गर्नु हो। आजै बालबालिकाको मन बुझेर उनीहरूसँग पर्याप्त समय बिताउन सकेमा र आधुनिकतासँग संस्कारको सन्तुलन कायम गर्न सकेमा यही निर्दोष बाल्यकाल भोलिको संवेदनशील, विवेकशील र जिम्मेवार समाज निर्माणको बलियो आधार बन्ने सर्राफले बताए।
