झापा । भारतसँग सीमा जोडिएको झापामा पछिल्ला दिनहरूमा सशस्त्र प्रहरी बलले भन्सार छलीका सामान ठूलो परिमाणमा बरामद गरेको विवरण सार्वजनिक भइरहेका छन्। तर, सीमा सुरक्षाको जिम्मेवारी पाएको निकायले सीमाबाट अवैध रूपमा सामान नेपाल प्रवेश गर्न दिएपछि केही दूरीभित्र पुगेर मात्रै बरामद गर्ने क्रम देखिन थालेपछि सशस्त्र प्रहरीको सीमा निगरानी र कार्यशैलीमाथि प्रश्न उठ्न थालेको छ।
पछिल्ला केही घटनाले यो प्रश्नलाई थप गम्भीर बनाएको छ। सशस्त्र प्रहरीले सीमा क्षेत्रबाट सामान बरामद गरेको विवरण सार्वजनिक गरिरहे पनि ती सामान नेपाल प्रवेश गर्ने क्रममा सीमा निगरानी कसरी भयो भन्ने विषय भने स्पष्ट हुन सकेको छैन।
मेचीनगर नगरपालिका–४ स्थित माताचोक सीमा क्षेत्रबाट भारततर्फबाट टाउकामा बोकेर नेपालतर्फ ल्याउँदै गरिएको अवस्थामा चार बोरा विभिन्न किसिमका आईफोन मोबाइल पार्ट्स बरामद गरिएको सशस्त्र प्रहरीले जनाएको छ।
बीओपी बाहुणडाँगीबाट सशस्त्र प्रहरी नायब निरीक्षक रुद्रवीर राईको कमाण्डमा खटिएको सात सदस्यीय पैदल गस्ती टोलीलाई देखेपछि सामान बोकेका व्यक्ति सामान छाडेर फरार भएको प्रहरीको भनाइ छ। बरामद मोबाइल पार्ट्सको भन्सार मूल्य १८ लाख ९ हजार रुपैयाँ रहेको जनाइएको छ। बरामद सामान मेची भन्सार कार्यालय काँकरभिट्टामा बुझाइएको छ।
त्यस्तै, बुद्धशान्ति गाउँपालिका–५ स्थित बहुवन सामुदायिक वनको भित्री सडकबाट भारतीय भेनमा लोड गरी ल्याइएको हुक्कामा प्रयोग हुने फ्लेभरका आठ कार्टुन बरामद गरिएको सशस्त्र प्रहरीले जनाएको छ।
भारतीय नम्बर प्लेटको उक्त भेनका चालक सामान र सवारीसाधन छाडेर फरार भएको बताइएको छ। बरामद फ्लेभरको मूल्य ५ लाख रुपैयाँ र भेनको मूल्य १० लाख रुपैयाँ गरी करिब १५ लाख रुपैयाँ बराबरको सामान तथा सवारीसाधन भद्रपुर भन्सार कार्यालयमा बुझाइएको सशस्त्र प्रहरीले जनाएको छ।
यसैगरी, मेचीनगर–६ तुर्केनीबाट १९ बोरा फर्सीको बियाँ बरामद गरिएको विवरणसमेत सार्वजनिक भएको छ।
सीमा सुरक्षामाथि नै प्रश्न
यी घटनाले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ—यदि सीमा क्षेत्रमा सशस्त्र प्रहरीको नियमित र बाक्लो उपस्थिति छ भने तस्करीका सामान नेपाल प्रवेश गर्न कसरी सफल भइरहेका छन्?
सीमा सुरक्षाको मुख्य उद्देश्य अवैध आवागमन तथा चोरी–तस्करीलाई सीमामै रोक्नु हो। नेपाल प्रवेश गरिसकेपछि केही दूरीमा पुगेर सामान बरामद हुनु पनि सुरक्षा निकायको कारबाहीकै एउटा पक्ष हो। तर एउटै क्षेत्रमा बारम्बार यस्ता घटना दोहोरिइरहँदा सीमा निगरानीको प्रभावकारिताबारे समीक्षा आवश्यक देखिन्छ।
विशेषगरी सीमाबाट सामान नेपाल प्रवेश गरेको स्थान, बरामद गरिएको स्थान र त्यसबीचको दूरी महत्वपूर्ण अनुसन्धानको विषय बन्न सक्छ। सामान सीमा पार गर्दा सुरक्षाकर्मीको निगरानीमा परेको थियो कि थिएन? यदि परेको थिएन भने किन परेन? र यदि निगरानीमा परेको थियो भने सामान केही दूरीसम्म कसरी पुग्यो? यी प्रश्नको तथ्यमा आधारित जवाफ आवश्यक देखिन्छ।
‘तस्करी रोकिएको’ कि ‘सामान बरामद भएको’?
सशस्त्र प्रहरीले बरामदगीलाई आफ्नो कार्यसम्पादनको उपलब्धिका रूपमा सार्वजनिक गर्नु स्वाभाविक भए पनि सीमा सुरक्षाको सफलता केवल बरामद भएका सामानको संख्याबाट मात्रै मापन गर्न नसकिने सुरक्षा विज्ञहरूको बुझाइ छ।
तस्करी नियन्त्रणको प्रभावकारिता मापन गर्ने महत्वपूर्ण आधार भनेको अवैध सामान सीमा पार गर्नै नदिनु हो। सीमाबाट सामान सहज रूपमा प्रवेश गर्ने र त्यसपछि गस्ती टोलीले बरामद गर्ने अवस्था निरन्तर दोहोरियो भने बरामदगीको तथ्यांक बढे पनि सीमा सुरक्षा कति प्रभावकारी भयो भन्ने प्रश्न भने कायमै रहन्छ।
यही कारण झापामा खटिएको सशस्त्र प्रहरीको कार्यशैलीबारे थप तथ्य खोज्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
कमाण्डदेखि गस्ती रुटसम्म छानबिन आवश्यक
यस्ता घटनाको वास्तविकता पत्ता लगाउन बीओपीदेखि गण तथा गुल्मसम्मको कमाण्ड संरचना, गस्तीको रुट र समय, सीमा निगरानीको अवस्था, सीसीटीभी तथा अन्य निगरानी प्रविधिको प्रयोग, बरामद भएको स्थान र समय तथा सामान नेपाल प्रवेश गरेको सम्भावित स्थानबीच तुलना गर्नुपर्ने देखिन्छ।
त्यसैगरी, बरामद घटनामा संलग्न भनिएका व्यक्तिहरू किन फरार भए, उनीहरूको पहिचानका लागि के प्रयास भयो, सीमा क्षेत्रमा नियमित रूपमा प्रयोग हुने बाटो वा रुट कुन हो र एउटै क्षेत्रमा यस्ता घटना पटक–पटक किन दोहोरिन्छन् भन्ने विषयमा पनि अनुसन्धान आवश्यक छ।
भन्सार कार्यालयमा बुझाइएका सामानको विवरणलाई सशस्त्र प्रहरीको बरामद विवरणसँग समेत नियमित रूपमा तुलना गरिएमा सीमा क्षेत्रमा हुने अवैध कारोबारको वास्तविक स्वरूप पहिचान गर्न सहज हुन सक्छ।
आरोप होइन, तथ्यमा आधारित छानबिन आवश्यक
यद्यपि, कुनै निश्चित सशस्त्र प्रहरी कर्मचारी वा इकाइ तस्करसँग मिलेको वा तस्करीमा संलग्न रहेको निष्कर्ष प्रमाणबिना निकाल्न मिल्दैन। बरामदगी भएका घटनाकै आधारमा सुरक्षाकर्मीमाथि आरोप लगाउनु पनि उचित हुँदैन।
तर, यदि एउटै सीमा क्षेत्रमा अवैध सामान प्रवेश गर्ने र केही दूरीमा पुगेर अर्को गस्ती टोलीबाट बरामद हुने प्रवृत्ति पटक–पटक दोहोरिन्छ भने त्यसको कारणबारे स्वतन्त्र र तथ्यमा आधारित छानबिन भने आवश्यक हुन्छ।
सीमा सुरक्षाजस्तो संवेदनशील जिम्मेवारी सम्हाल्ने निकायको काममाथि उठेका प्रश्नको जवाफ पनि पारदर्शी रूपमा आउनुपर्छ।
सीमाबाट तस्करी भइरहेको छ भने त्यसको जिम्मेवारी कसको हो? सामान नेपाल प्रवेश गरेपछि बरामद भयो भने त्यसअघि सीमा क्षेत्रमा के भइरहेको थियो? एउटै क्षेत्रमा पटक–पटक यस्ता घटना भइरहेका छन् भने त्यसको कारण के हो?
यी प्रश्नको जवाफ खोजिनु कुनै सुरक्षा निकायलाई कमजोर बनाउनु होइन, बरु सीमा सुरक्षा प्रणालीलाई अझ प्रभावकारी बनाउनु हो।
त्यसैले अहिलेको मूल प्रश्न सशस्त्र प्रहरीले सामान बरामद गर्यो कि गरेन भन्ने मात्र होइन। प्रश्न यो पनि हो त्यो सामान नेपाल प्रवेश गर्नुअघि सीमा निगरानी कहाँ थियो?
झापाको सीमा क्षेत्रमा पछिल्ला घटनाले यही आधारभूत प्रश्नलाई सतहमा ल्याएको छ। अब सम्बन्धित निकायले तथ्यांक सार्वजनिक गर्नुका साथै सीमा निगरानी र बरामदगीबीचको सम्बन्धबारे समेत स्पष्ट पार्नुपर्ने देखिन्छ।
किनकि सीमा सुरक्षाको वास्तविक सफलता तस्करी भएको सामान समात्नु मात्र होइन, तस्करी हुनै नदिनु हो।
