प्रकृतिमा ईश्वरको स्वरूप देख्ने हाम्रो संस्कृति तब मात्र सार्थक हुन्छ, जब हामी रूखबिरुवा, नदी, पहाड र जीवजन्तुको संरक्षण गर्ने सङ्कल्प पनि लिन्छौँ।
— बिमल सर्राफ
रक्सौल, पूर्वी चम्पारण
भारतीय संस्कृतिको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको प्रकृतिलाई जीवनको साधन मात्र नभई जीवनको आधार र ईश्वरीय स्वरूपका रूपमा स्वीकार गर्नु हो। यहाँ रूखबिरुवामा देवत्व, नदीमा मातृत्व, धरतीमा धैर्य र पर्वतमा आस्थाको दर्शन गरिन्छ। हिन्दू जीवनदर्शनले मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध उपयोगमा मात्र सीमित नराखी श्रद्धा, संवेदना र सहअस्तित्वमा आधारित हुनुपर्ने शिक्षा दिन्छ।
हाम्रा परम्परामा तुलसी, पीपल, बर र नीमजस्ता रूखबिरुवालाई विशेष महत्त्व दिइएको छ। गङ्गालगायत अनेक नदीलाई आमाको दर्जा दिइएको छ। सूर्य, जल, वायु, धरती र अग्निको पूजाआराधनामार्फत प्रकृतिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गरिन्छ। यी परम्पराभित्र गहिरो जीवनबोध लुकेको छ। प्रकृति सुरक्षित रहे मात्र मानव जीवन पनि सुरक्षित रहन सक्छ।
तर आज सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यही हो—के हाम्रो आस्था हाम्रो व्यवहारमा पनि प्रतिबिम्बित भएको छ?
एकातिर हामी नदीलाई पवित्र मान्छौँ, अर्कोतिर त्यही नदीमा फोहोर फाल्छौँ। रूखबिरुवाको पूजा गर्छौँ, तर विकासका नाममा वनजङ्गलको अन्धाधुन्ध कटानीप्रति बेवास्ता गर्छौँ। जललाई जीवन भन्छौँ, तर पानीको बर्बादी रोक्न गम्भीर प्रयास गर्दैनौँ। यो विरोधाभास हाम्रो संस्कृतिको कमजोरी होइन, हाम्रो आचरणको कमजोरी हो।
यस विषयमा लायन्स क्लब इन्टरनेसनल, डिस्ट्रिक्ट ३२२ ई, जोन ४१ का जोन चेयरपर्सन तथा सहायक जिल्ला अध्यक्ष, भारत विकास परिषद्, रक्सौलका सेवा संयोजक तथा सञ्चार प्रभारी एवं सामाजिक कार्यकर्ता बिमल सर्राफले प्रेससँग आफ्ना विचार साझा गरेका छन्।
हिन्दू दर्शनको मूल सन्देश प्रकृतिसँग सन्तुलन कायम गर्दै अघि बढ्नु हो। हाम्रा ऋषिमुनिहरूले शताब्दीयौँअघि नै पृथ्वी, जल, वायु, वनस्पति र जीवजन्तु एकअर्कासँग जोडिएका छन् भन्ने कुरा बुझेका थिए। यीमध्ये कुनै एउटाको सन्तुलन बिग्रिएमा सम्पूर्ण जीवनचक्र प्रभावित हुन्छ। त्यसैले प्रकृतिको सम्मान गर्नु धार्मिक आस्था मात्र नभई सामाजिक जिम्मेवारी पनि हो।
आज जलवायु परिवर्तन, बढ्दो तापक्रम, अनियमित वर्षा, सुक्दै गएका नदी, घट्दो वन क्षेत्र र प्रदूषित वातावरण मानव सभ्यताका लागि गम्भीर चुनौती बनेका छन्। कतै बाढीले जनजीवन अस्तव्यस्त बनाइरहेको छ भने कतै खडेरीले मानिसको जीविकोपार्जनमा सङ्कट ल्याइरहेको छ। कतै भूमिगत जलस्तर घटिरहेको छ भने कतै स्वच्छ हावा र पिउनयोग्य पानीको अभाव बढिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा प्रकृतिप्रतिको हाम्रो जिम्मेवारी अझ बढेको छ।
प्रकृति संरक्षणका लागि ठूला भाषण र सरकारी योजना मात्र पर्याप्त हुँदैनन्। यसका लागि प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुपर्छ। बढीभन्दा बढी रूख रोप्ने र तिनको उचित हेरचाह गर्ने, पानीको बर्बादी रोक्ने, नदी तथा पोखरी सफा राख्ने, प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने र प्राकृतिक स्रोतसाधनको विवेकपूर्ण उपयोग गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। बालबालिका तथा युवामा पनि वातावरण संरक्षणप्रतिको जिम्मेवारीबोध जगाउन आवश्यक छ।
धार्मिक तथा सामाजिक संस्थाहरूले पनि यस दिशामा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन्। पूजाआराधना, चाडपर्व र धार्मिक कार्यक्रमलाई सरसफाइ, वृक्षरोपण, जल संरक्षण तथा वातावरणीय जनचेतनासँग जोडेर आस्थालाई जनकल्याणको माध्यम बनाउन सकिन्छ। मन्दिर, विद्यालय र सार्वजनिक स्थलमा प्रकृति संरक्षणको सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्नु आजको आवश्यकता हो।
हामीले विकास र प्रकृति एकअर्काका विरोधी होइनन् भन्ने कुरा पनि बुझ्नुपर्छ। वास्तविक विकास त्यही हो, जसले वर्तमान पुस्ताका आवश्यकता पूरा गर्नुका साथै भावी पुस्ताको अधिकार र प्राकृतिक स्रोतसाधनको समेत रक्षा गर्छ। वन, नदी, पहाड र जैविक विविधता प्राकृतिक सम्पदा मात्र नभई हाम्रो जीवनका अमूल्य धरोहर हुन्। तिनको संरक्षण गर्नु भावी पुस्ताप्रतिको हाम्रो नैतिक दायित्व हो।
अन्ततः हिन्दू जीवनदर्शनको सार्थकता प्रकृतिको पूजा गर्नमा मात्र होइन, यसको संरक्षण गर्नमा पनि निहित छ। यदि हामी रूखलाई देवतुल्य मान्छौँ भने तिनलाई काट्नुअघि तिनको महत्त्व बुझौँ। यदि नदीलाई आमा भन्छौँ भने त्यसलाई प्रदूषणबाट जोगाऔँ। यदि धरतीलाई माता मान्छौँ भने यसका स्रोतसाधनको अन्धाधुन्ध दोहन होइन, संरक्षण गरौँ।
आऔँ, हामी सङ्कल्प गरौँ—हाम्रो आस्था पूजापद्धतिमा मात्र सीमित रहने छैन, हाम्रो व्यवहारमा पनि प्रतिबिम्बित हुनेछ। हामी प्रकृतिबाट आवश्यकताअनुसार मात्र लिनेछौँ र यसको संरक्षणका लागि आ–आफ्नो तर्फबाट हरसम्भव प्रयास गर्नेछौँ।
किनकि प्रकृतिको रक्षा नै जीवनको रक्षा हो, वातावरणीय सन्तुलन नै मानवताको भविष्य हो र प्रकृतिप्रति संवेदनशील व्यवहार नै हाम्रो संस्कृतिको सच्चा सम्मान हो।
