नुवाकोट
२०८३ भदौ १० गते बुधबारको त्यो बिहान नुवाकोट केन्द्रीय कारागारमा अन्य दिनझैँ सामान्य ड्युटी चलिरहेको थियो। तर, केही बेरमै त्रिशूली नदीको उर्लिंदो बाढीले कारागारलाई समेत आफ्नो चपेटामा पार्नेछ भन्ने कसैलाई कल्पना थिएन।
रसुवाको भोटेकोशी नदीमा बिहान करिब ८:४० बजे भीषण बाढी आएको सूचना प्राप्त भएपछि तटीय क्षेत्रमा सतर्कता बढाइएको थियो। त्यसै क्रममा नुवाकोट केन्द्रीय कारागारको सुरक्षा कमान्ड सम्हालिरहेका सशस्त्र प्रहरी बलका प्रहरी निरीक्षक पप्पू यादवलाई बिहान ९:२६ बजे डिएसपी वीरेन्द्र राउतको फोन आयो।
फोनमा स्पष्ट निर्देशन थियो
“त्रिशूलीमा ठूलो बाढी आउँदै छ, कैदीबन्दीलाई सुरक्षित स्थानमा सार्नु र आफू पनि सुरक्षित हुनु।”
त्यो फोन कलसँगै सुरु भयो—एक यस्तो जीवनरक्षा अभियान, जहाँ केही मिनेटको ढिलाइले ठूलो मानवीय क्षति निम्त्याउन सक्थ्यो।
चेतावनी पाउनासाथ ‘हाई अलर्ट’, ५०५ कैदीबन्दी सुरक्षित स्थानमा
त्यसबेला कारागारको सुरक्षा कमान्ड सशस्त्र प्रहरीका इन्स्पेक्टर पप्पू यादव र नेपाल प्रहरीका प्रहरी नायब निरीक्षक (सई) श्रीकृष्ण सुवेदीले सम्हालिरहेका थिए।
चेतावनी पाउनासाथ ५२ जना सुरक्षाकर्मी ‘हाई अलर्ट’मा परिचालन भए। पहिलो प्राथमिकता थियो—कैदीबन्दी र हतियारको सुरक्षा।
ब्लक १ र २ मा रहेका ५०५ जना कैदीबन्दीलाई तत्काल कारागार परिसरभित्रकै सुरक्षित ‘एसेम्बली पोइन्ट’मा सारियो। त्यही भवनमा रहेका हातहतियारसमेत सुरक्षित गरियो।
इन्स्पेक्टर यादवका अनुसार कैदीबन्दीलाई सुरक्षित स्थानमा ल्याएको केही समयमै कारागार भवनमा बाढीको पहिलो धक्का आइपुगेको थियो।
“हामीले कैदीबन्दीलाई जसै एसेम्बलीमा ल्यायौँ, नदी किनारभन्दा अन्दाजी १०० मिटर टाढाको कारागार भवनमा बाढीको पहिलो धक्का लाग्यो,” उनले भने।
त्यो क्षण सुरक्षाकर्मीका लागि केवल ड्युटी थिएन, ९२३ मानिसको जीवन बचाउने निर्णायक परीक्षा थियो।
डेढ किलोमिटर माथिबाट आएको बाढीले मच्चायो तबाही
कारागार पुग्नुअघि नै बाढीले करिब डेढ किलोमिटर माथि रहेको २५ मेगावाटको नुवाकोट सौर्य परियोजना (सोलार प्लान्ट) मा क्षति पुर्याइसकेको थियो।
कारागारको हाइपोस्टमा रहेका सुरक्षाकर्मीले लेदो, ढुङ्गा र पानीसहितको बाढी तीव्र गतिमा तलतिर आइरहेको भयावह दृश्य देखिरहेका थिए।
केही बेरमै बाढी कारागारको प्रशासनिक भवन र नेपाल प्रहरीको भवनसम्म पुग्यो। कारागारका दुईवटा बाहिरी पर्खाल भत्किए। ब्लक १ र २ मा लेदो र पानी पस्यो।
तर, विडम्बनापूर्ण रूपमा त्यही पर्खालले बाढीको बहाव केही हदसम्म कम गरिदिँदा मुख्य कैदी भवन ठूलो क्षतिबाट जोगिन सफल भयो।
एकातर्फ बाढी, अर्कोतर्फ ९२३ कैदीबन्दीको जिम्मेवारी
बाढी कारागार परिसरभित्र पसेपछि ९२३ कैदीबन्दीबीच त्रास र भागदौडको अवस्था सिर्जना भयो।
एकातर्फ उर्लिंदो बाढी, अर्कोतर्फ सीमित सुरक्षाकर्मी र ठूलो संख्यामा रहेका कैदीबन्दी। त्यसबेला ९२३ जनाको सुरक्षाका लागि जम्मा ५२ जना सुरक्षाकर्मी मात्रै थिए।
स्थिति नियन्त्रणबाहिर जान थालेपछि ५० भन्दा बढी कैदीबन्दी मुख्य ढोकाबाहिर निस्किए।
त्यस कठिन परिस्थितिमा इन्स्पेक्टर पप्पू यादवले तत्काल निर्णय लिए। सम्भावित ठूलो दुर्घटना र भागदौड रोक्न उनले ११ राउन्ड हवाई फायर गरे।
त्यसपछि जिल्ला प्रहरी कार्यालयबाट प्रहरी निरीक्षक अनुप गुरुङको नेतृत्वमा थप सुरक्षा टोली घटनास्थल पुग्यो।
यसैबीच दुई जना कैदी खेतको बाटो हुँदै जङ्गलतर्फ भाग्ने प्रयास गरे। प्रहरी निरीक्षक अनुप गुरुङले पछ्याउँदै गएर दुवै जनालाई नियन्त्रणमा लिए।
करिब दुई घण्टाको संघर्षपछि आयो राहतको सास
बिहान ११:३० बजेसम्म बाढीको बहाव घट्यो। स्थिति क्रमशः नियन्त्रणमा आयो।
बिहान ९:२६ बजे आएको चेतावनीदेखि करिब दुई घण्टासम्म चलेको यो संघर्षमा सुरक्षाकर्मीहरूले प्रकृतिको रौद्र रूपसँगै कैदीबन्दीको त्रास, भागदौड र सुरक्षाको चुनौती सामना गरे।
तर अन्ततः ९२३ कैदीबन्दीको ज्यान सुरक्षित रह्यो।
त्यो दिन कारागारभित्र ड्युटीमा रहेका सुरक्षाकर्मीका लागि यो केवल एउटा विपद् व्यवस्थापन थिएन—यो मानवीय जीवन बचाउने कठोर परीक्षा थियो।
भदौ १० देखि २२ सम्मको घटनाक्रम
भदौ १०, बिहान ८:४० बजे: रसुवाको भोटेकोशीमा बाढी आएको सूचना प्राप्त, तटीय क्षेत्रमा अलर्ट।
बिहान ९:२६ बजे: डिएसपी वीरेन्द्र राउतद्वारा इन्स्पेक्टर पप्पू यादवलाई बाढीको चेतावनी।
९:२६ पछि: ५२ जना सुरक्षाकर्मी हाई अलर्टमा परिचालन। ५०५ कैदीबन्दी सुरक्षित एसेम्बली पोइन्टमा सारिए र हतियार सुरक्षित गरियो।
१०:००–११:०० बीच: प्रशासनिक भवनमा क्षति, बाहिरी पर्खाल भत्कियो। ५० भन्दा बढी कैदीबन्दी मुख्य ढोकाबाहिर निस्किएपछि ११ राउन्ड हवाई फायर गरियो। भाग्न खोजेका दुई कैदी नियन्त्रणमा लिए।
बिहान ११:३० बजे: बाढीको बहाव घट्यो र स्थिति नियन्त्रणमा आयो।
भदौ १२ गते: ३२ जना महिला कैदीबन्दीलाई मकवानपुरको भीमफेदी कारागारमा स्थानान्तरण गरियो।
भदौ २२ गते: भोटेकोशी बाढीमा ज्यान गुमाएकाहरूको स्मृतिमा सरकारले राष्ट्रिय शोक घोषणा गरी शोक मनायो।
जोखिम अझै सकिएको छैन
बाढी घटे पनि कारागारका संरचनामा पुगेको क्षतिले सुरक्षा चुनौती भने अझै कायम राखेको छ।
भदौ १२ गते ३२ जना महिला कैदीबन्दीलाई मकवानपुरको भीमफेदी कारागारमा स्थानान्तरण गरिएको छ। सुरक्षाका लागि सशस्त्र प्रहरीका थप ३० जना जवान खटाइएको छ।
हाल कारागारमा सशस्त्र प्रहरीका ६२ र नेपाल प्रहरीका २० जना जवान तैनाथ छन्।
बाल सुधार गृहका १३८ जनासहित हाल कुल ८८७ जना कैदीबन्दी रहेका छन्। ब्लकमा क्षति पुगेका कारण सुधार गृहका किशोर तथा अन्य कैदीलाई एउटै युनिटका दुई ब्लकमा राखिएको अवस्था छ, जसलाई सुरक्षाका दृष्टिले चुनौतीपूर्ण मानिएको छ। कारागारको प्रशासनिक भवनसमेत सुरक्षित स्थानमा सारिएको छ।
नेतृत्व र टोलीभावनाको उदाहरण
यो उद्धार तथा सुरक्षा अभियान कुनै एक व्यक्तिको मात्र प्रयास थिएन। इन्स्पेक्टर पप्पू यादव, सई श्रीकृष्ण सुवेदी, प्रहरी निरीक्षक अनुप गुरुङ तथा ५२ जना सुरक्षाकर्मीको संयुक्त प्रयासले सम्भावित ठूलो दुर्घटना रोक्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
इन्स्पेक्टर यादव भन्छन्
“जब चेतावनी आयो, हामीसँग सोच्ने होइन, कदम चाल्ने समय मात्र थियो।”
त्रिशूलीको बाढीले कारागारको संरचना हल्लायो, पर्खाल भत्कायो, भवनमा लेदो र पानी पस्यो। तर, त्यस विपत्तिको बीचमा सुरक्षाकर्मीहरू आफ्नो जिम्मेवारीबाट पछि हटेनन्।
उर्लिंदो बाढी र त्रासले घेरिएको त्यो क्षणमा इन्स्पेक्टर पप्पू यादवको तत्काल निर्णय, उच्च सतर्कता र सुरक्षाकर्मीहरूको साहसले ९२३ कैदीबन्दीको जीवन जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
कहिलेकाहीँ इतिहास ठूला भवनले होइन, संकटको क्षणमा सही निर्णय गर्ने मानिसको साहसले लेखिन्छ।
