रक्सौल, पूर्वी चम्पारण।
मानिसको पहिचान केवल उसले कति भौतिक सुविधा जुटाएको छ भन्ने कुराले मात्र हुँदैन, बरु उसले आफ्नो भित्री जीवनमा कति परिष्कार ल्याएको छ भन्ने कुराले पनि हुन्छ। परिष्कारको यही प्रवृत्ति सामाजिक जीवनमा सभ्यता र व्यक्तिको आन्तरिक जीवनमा संस्कृतिका रूपमा प्रकट हुन्छ।
शिल्पी, कलाकार, चिकित्सक, शिक्षक, वैज्ञानिक, किसान र मालीजस्ता मानिसहरूले आफ्नो श्रम, सीप र लगनका माध्यमबाट अपूर्ण तथा अव्यवस्थित वस्तुलाई सुन्दर र उपयोगी बनाउने काम गर्छन्। वास्तवमा मानव सभ्यताको सम्पूर्ण यात्रा नै परिष्कारको कथा हो।
आज हामी विकसित समाजमा जीवन बिताइरहेका छौँ। तर यो धरती सधैँ यस्तो थिएन। मानिसले आफ्नो सङ्कल्प, श्रम र बुद्धिको प्रयोग गरेर जङ्गल तथा कठिन भूभागलाई बस्नयोग्य बनायो। बाटो निर्माण गर्यो, कृषि तथा पशुपालनको विकास गर्यो, औजार र सवारीसाधन बनायो तथा आगोको उपयोग गर्न सिक्यो। क्रमशः शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार, शासन, सुरक्षा र सामाजिक व्यवस्थाका आधारहरू निर्माण भए। यी सबै मानिसको सिर्जनशीलता र परिष्कार गर्ने प्रवृत्तिका परिणाम हुन्।
भौतिक विज्ञानले बाहिरी संसारलाई बुझ्न र जीवनलाई सहज बनाउन अद्भुत प्रगति गरेको छ। विज्ञानले मानव जीवनमा गति, सुविधा र अनेकौँ नयाँ अवसरहरू थपेको छ। त्यसैले भौतिक विकासको महत्त्वलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन। तर प्रश्न यो हो—के बाहिरी विकाससँगै मानिसको आन्तरिक विकास पनि त्यही गतिमा भएको छ?
यहीँबाट सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण चिन्तन सुरु हुन्छ।
हामीले प्रकृतिमाथि विजय प्राप्त गर्ने प्रयास धेरै गर्यौँ, तर आफ्नै मनमाथि विजय प्राप्त गर्ने प्रयास कति गर्यौँ? हामीले यन्त्रहरूलाई अझ शक्तिशाली बनायौँ, तर आफ्नो विवेकलाई कति बलियो बनायौँ? हामीले ज्ञान प्राप्त गर्ने साधनहरू बढायौँ, तर त्यस ज्ञानको सदुपयोग गर्ने जिम्मेवारीबोध कति विकसित गर्यौँ?
आत्मचेतना, संवेदना, संयम, करुणा, विवेक र उत्तरदायित्वको विकास नै वास्तविक आत्मपरिष्कार हो। यदि मानिसभित्र यी गुणहरूको विकास हुँदैन भने बाहिरी उपलब्धिहरू पनि कहिलेकाहीँ विनाशका कारण बन्न सक्छन्।
आजको आवश्यकता प्रगतिको परिभाषालाई धन, प्रविधि, सुविधा र भौतिक उपलब्धिमा मात्र सीमित नराख्नु हो। वास्तविक प्रगति त्यतिबेला हुनेछ, जब मानिसको बाहिरी जीवन जति समृद्ध हुन्छ, उसको आन्तरिक जीवन पनि त्यति नै परिष्कृत हुनेछ।
भौतिक विज्ञानले हामीलाई शक्ति दिएको छ भने आत्मज्ञान र संस्कारले त्यस शक्तिलाई सही दिशा दिने विवेक प्रदान गर्नुपर्छ। शक्तिसँगै जिम्मेवारी र अधिकारसँगै कर्तव्यबोधको विकास गर्नु नै सन्तुलित सभ्यताको पहिचान हो।
उक्त विचार लायन्स क्लब इन्टरनेसनल डिस्ट्रिक्ट ३२२ई, जोन ४१ का जोन चेयरपर्सन तथा सह-जिल्ला अध्यक्ष, भारत विकास परिषद् रक्सौलका सेवा संयोजक तथा सञ्चार प्रमुख एवं सामाजिक कार्यकर्ता बिमल सर्राफले सञ्चारकर्मीसँग साझा गर्नुभएको हो।
मानिसको हातमा ज्ञान र शक्ति दुवै हुँदा उसभित्र विवेक हुनु अनिवार्य छ। अन्यथा विकासका साधनहरू नै विनाशका कारण बन्न सक्छन्।
त्यसैले आज सबैभन्दा ठूलो प्रश्न मानिसले कति विकास गरेको छ भन्ने मात्र होइन, त्यो विकाससँगै मानिस स्वयं कति असल, संवेदनशील र जिम्मेवार बनेको छ भन्ने पनि हो।
सभ्यताको वास्तविक उत्कर्ष बाहिरी संसारलाई सुन्दर बनाउनुमा मात्र होइन, आफ्नो भित्री संसारलाई पनि सुन्दर बनाउनुमा छ। यही आन्तरिक परिष्कार मानव गरिमा, संस्कृति र साँचो प्रगतिको सार हो।
अन्ततः सभ्यताको अर्थ बाहिरी विकास मात्र होइन, मानिसको भित्री परिष्कार पनि हो। विज्ञानले हामीलाई शक्ति दिन्छ भने संस्कृतिले त्यस शक्तिलाई सही दिशा दिन्छ। त्यसैले साँचो प्रगति त्यही हो, जहाँ साधनसँगै संवेदना, ज्ञानसँगै विवेक र समृद्धिसँगै संस्कार पनि बढ्छन्।
संसार बदल्नु विकास हो, तर आफूलाई अझ राम्रो बनाउनु नै साँचो सभ्यता हो।
