रक्सौल, पूर्वी चम्पारण। शिक्षा मानिसको जीवनलाई सही दिशा दिने सबैभन्दा महत्वपूर्ण माध्यम हो। यो अक्षर चिन्न, परीक्षामा राम्रो अङ्क ल्याउन वा उच्च शैक्षिक उपाधि हासिल गर्नमा मात्र सीमित छैन। वास्तविक शिक्षा मानिसको सोच, व्यवहार, चरित्र र व्यक्तित्वलाई परिष्कृत गर्ने प्रक्रिया हो। जसले मस्तिष्कलाई ज्ञानले भरिपूर्ण बनाउनुका साथै हृदयलाई संवेदनशील र व्यवहारलाई मानवीय बनाउँछ, त्यही नै साँचो शिक्षा हो।
आजको समयमा शिक्षाको अर्थ धेरै हदसम्म परिवर्तन हुँदै गएको छ। बालबालिकाको सफलता उनीहरूले प्राप्त गरेका अङ्क, शैक्षिक उपाधि, प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षाको नतिजा र रोजगारीका आधारमा मापन गर्न थालिएको छ। अभिभावक आफ्ना छोराछोरीलाई राम्रो शिक्षा दिलाउन हरसम्भव प्रयास गर्छन्। विद्यालयहरूले पनि उत्कृष्ट नतिजा र शैक्षिक उपलब्धिलाई आफ्नो सफलताको आधार मान्छन्। यी प्रयास सकारात्मक भए पनि एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ– के किताबी ज्ञान र बौद्धिक विकासले मात्र शिक्षाको उद्देश्य पूरा हुन्छ?
यदि कुनै व्यक्ति उच्च शिक्षा हासिल गरेर पनि अरूको दुःख बुझ्दैन, ठूलालाई आदर गर्दैन, दुःखमा परेकालाई सहयोग गर्न अघि सर्दैन र आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाजका बारेमा सोच्न सक्दैन भने उसको शिक्षा कतै न कतै अधुरो रहन्छ।
मस्तिष्कले हामीलाई सही र गलत छुट्याउने ज्ञान दिन्छ भने हृदयले सही बाटोमा हिँड्ने प्रेरणा दिन्छ। बुद्धिले आफ्ना अधिकारप्रति सचेत बनाउँछ भने संवेदनाले अरूका अधिकार र भावनाको सम्मान गर्न सिकाउँछ। ज्ञानले अगाडि बढ्ने क्षमता दिन्छ, तर विनम्रताले सफलतापछि पनि आफूलाई समाजसँग जोडेर राख्न सिकाउँछ।
बालबालिकालाई जीवनमा कसरी सफल हुने भन्ने कुरा मात्र सिकाएर पुग्दैन। सफलता प्राप्त गरेपछि परिवार, समाज र राष्ट्रप्रति उनीहरूको जिम्मेवारी के हो भन्ने कुरा पनि बुझाउन आवश्यक छ। कसैको कमजोरीको उपहास गर्नुभन्दा उसलाई सहयोग गर्नु नै वास्तविक मानवता हो। अरूलाई पछाडि पारेर अगाडि बढ्नु ठूलो उपलब्धि होइन, सबैलाई साथमा लिएर अघि बढ्नु नै जीवनको वास्तविक सफलता हो।
शिक्षाको पहिलो पाठशाला परिवार हो। बालबालिकाले आफ्ना आमाबुबा तथा परिवारका अन्य सदस्यले गरेका व्यवहार र क्रियाकलापबाट धेरै कुरा सिक्छन्। घरमा ठूलाप्रति आदर, सानाप्रति माया, दुःखमा परेकालाई सहयोग र आपसी प्रेमको वातावरण भए बालबालिकामा पनि यिनै संस्कारको विकास हुन्छ। केवल उपदेश दिएर असल संस्कार विकास हुँदैन, परिवारका सदस्यको आचरण र व्यवहारबाट त्यसको जग बस्छ।
विद्यालय शिक्षाको अर्को महत्वपूर्ण केन्द्र हो। यहाँ बालबालिकालाई किताबी ज्ञानसँगै अनुशासन, सहयोग, इमानदारी, सहनशीलता, सामाजिक सद्भाव र प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी पनि सिकाउनुपर्छ। शिक्षकको दायित्व पाठ्यक्रम पूरा गराउनुमा मात्र सीमित हुनुहुँदैन। विद्यार्थीभित्र लुकेको प्रतिभा पहिचान गरी उनीहरूलाई असल, जिम्मेवार र कर्तव्यनिष्ठ नागरिक बनाउनु पनि शिक्षकको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो।
आज समाजमा बढ्दै गएको प्रतिस्पर्धा, असहिष्णुता, स्वार्थ, अहङ्कार र आपसी दूरीले हाम्रो शिक्षा प्रणालीमा मानवीय मूल्य र मान्यतालाई पर्याप्त स्थान दिइएको छ कि छैन भन्ने प्रश्न खडा गरेको छ। प्रविधिको विकास र आधुनिक सुविधाले जीवन सहज बनाए पनि मानिसहरूबीच भावनात्मक दूरी बढ्दै गएको छ। यस्तो अवस्थामा प्रेम, करुणा, धैर्य, सहानुभूति र आपसी विश्वासको शिक्षा पहिलेभन्दा अझ बढी आवश्यक भएको छ।
हामीलाई यस्तो शिक्षाको आवश्यकता छ, जसले बालबालिकालाई चिकित्सक, इन्जिनियर, प्रशासक वा सफल व्यवसायी मात्र होइन, असल छोरा–छोरी, जिम्मेवार अभिभावक, संवेदनशील नागरिक र असल मानिससमेत बनाओस्। यस्तो शिक्षाले उच्च स्थानमा पुग्ने साहस देओस्, तर अरूलाई सानो ठान्ने अहङ्कार नदेओस्। आफ्ना अधिकारको ज्ञान देओस्, तर अरूका अधिकारको सम्मान गर्न पनि सिकाओस्।
जीवनमा ज्ञानको महत्व त्यतिबेला मात्र सार्थक हुन्छ, जब त्यसको उपयोग समाज र मानवताको हितमा गरिन्छ। जसरी एउटा रूखले आफ्ना फल र छहारी अरूलाई दिएर जीवनलाई सार्थक बनाउँछ, त्यसैगरी शिक्षित व्यक्तिले पनि आफ्नो ज्ञान, अनुभव र असल कर्मबाट समाजलाई लाभ पुर्याउन सक्नुपर्छ।
शिक्षाको वास्तविक मूल्य प्रमाणपत्रमा मात्र हुँदैन, मानिसको चरित्र, व्यवहार, सोच र कर्ममा देखिन्छ। अरूको पीडा बुझ्नु, गल्ती हुँदा स्वीकार गर्नु, आवश्यक पर्दा क्षमा माग्नु, अरूको सफलतामा खुसी हुनु र कुनै स्वार्थ नराखी आवश्यकतामा परेकालाई सहयोग गर्नु पनि जीवनका महत्वपूर्ण पाठ हुन्।
अन्ततः शिक्षाको उद्देश्य बुद्धिमान व्यक्ति तयार पार्नुमा मात्र सीमित हुनुहुँदैन। विवेकशील, संस्कारी, संवेदनशील र जिम्मेवार मानिस निर्माण गर्नु नै शिक्षाको मूल ध्येय हुनुपर्छ। मस्तिष्कको शिक्षाले ज्ञान दिन्छ भने हृदयको शिक्षाले मानवताको बोध गराउँछ। यी दुवैको सन्तुलित समन्वयबाट मात्र मानिसको वास्तविक विकास सम्भव हुन्छ।
किनकि शैक्षिक उपाधिले मानिसले शिक्षा हासिल गरेको प्रमाण दिन सक्छ, तर उसको चरित्र, व्यवहार र अरूप्रतिको संवेदनशीलताले मात्र उसको शिक्षाको वास्तविक परिचय दिन्छ।
उक्त विचार लायन्स क्लब इन्टरनेसनल, डिस्ट्रिक्ट ३२२ई, जोन ४१ का जोन अध्यक्ष तथा सह–डिस्ट्रिक्ट अध्यक्ष एवं भारत विकास परिषद्, रक्सौलका सेवा संयोजक तथा सञ्चारमाध्यम प्रमुख र सामाजिक अभियन्ता बिमल सर्राफले सञ्चारकर्मीसँगको कुराकानीमा व्यक्त गर्नुभएको हो।
