रक्सौल, पूर्वी चम्पारण।
मानिसको जीवन केवल आफ्ना लागि बाँच्नुको नाम होइन। जीवनको वास्तविक सुन्दरता त्यतिबेला देखिन्छ, जब हामी आफ्नो सुखसँगै अरूको सुखको पनि चिन्ता गर्न थाल्छौँ। समाज त्यतिबेला मात्र बलियो, शान्तिपूर्ण र समुन्नत बन्न सक्छ, जब त्यहाँ समानता, सम्मान र आत्मीयताको भावना हुन्छ। त्यसैले भनिन्छ— “समता अमृत हो र विषमता विष हो।”
उक्त विचार लायन्स क्लब इन्टरनेसनल डिस्ट्रिक्ट ३२२ ई का जोनल चेयरपर्सन तथा डिस्ट्रिक्ट चेयरपर्सन एवं भारत विकास परिषद्, रक्सौलका सेवा संयोजक तथा सञ्चार प्रभारी, सामाजिक कार्यकर्ता विमल सर्राफले सञ्चारकर्मीसँग साझा गरेका हुन्।
समताको अर्थ केवल धन–सम्पत्ति वा अधिकारमा समानता हुनु मात्र होइन। समताको वास्तविक अर्थ प्रत्येक व्यक्तिलाई मानिसका रूपमा समान सम्मान दिनु हो। जात, धर्म, भाषा, क्षेत्र, आर्थिक अवस्था वा सामाजिक हैसियतका आधारमा कसैप्रति भेदभाव नगर्नु नै साँचो समता हो। जहाँ व्यक्तिलाई उसको योग्यता, क्षमता र कर्मका आधारमा सम्मान गरिन्छ, त्यहाँ विश्वास, सद्भाव र भाइचाराको भावना बलियो हुन्छ।
यसको विपरीत, विषमता केवल आर्थिक असमानतामा सीमित हुँदैन। जब कुनै व्यक्तिलाई अर्कोभन्दा तल्लो ठानिन्छ, कसैलाई अवसरबाट वञ्चित गरिन्छ वा पहिचानका आधारमा भेदभाव गरिन्छ, त्यहीँबाट विषमता जन्मिन्छ। यस्तो विषमता क्रमशः समाजमा दूरी, असन्तोष, ईर्ष्या र द्वन्द्वको कारण बन्छ।
आज संसारले विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा ठूलो प्रगति गरिसकेको छ। मानिस चन्द्रमा र मंगल ग्रहसम्म पुग्ने तयारी गरिरहेको छ। तर अर्कोतर्फ मानिस–मानिसबीचको दूरी पनि बढ्दै गएको देखिन्छ। कतै आर्थिक असमानता छ, कतै अवसरको अभाव छ भने कतै पहिचानका आधारमा भेदभाव भइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा विकासको वास्तविक अर्थ केवल अग्ला भवन र आधुनिक सुविधाको विस्तार होइन भन्ने बुझ्न आवश्यक छ। विकासको वास्तविक अर्थ त्यस्तो समाज निर्माण गर्नु हो, जहाँ प्रत्येक व्यक्तिले सम्मानका साथ जीवन बिताउन सकोस्।
समताको सबैभन्दा ठूलो आधार संवेदना हो। यदि हामी अरूको दुःखलाई आफ्नो दुःख र अरूको खुसीलाई आफ्नो खुसीका रूपमा बुझ्न थाल्यौँ भने समाजका धेरै समस्या आफैँ कम हुँदै जान सक्छन्। प्रत्येक व्यक्तिको परिस्थिति फरक हुन सक्छ, तर उसको गरिमा र सम्मान समान हुन्छ भन्ने सत्यलाई हामीले स्वीकार गर्नुपर्छ।
समताको अर्थ सबै मानिस एकै प्रकारका हुनुपर्छ भन्ने पनि होइन। प्रकृतिले प्रत्येक व्यक्तिलाई फरक क्षमता र प्रतिभाका साथ जन्म दिएको छ। कोही ज्ञानमा अगाडि हुन्छ, कोही कलामा प्रतिभाशाली हुन्छ, कोही परिश्रममा उत्कृष्ट हुन्छ भने कोही नेतृत्व क्षमतामा अब्बल हुन्छ। वास्तविक समता भनेको फरक–फरक क्षमता भएका सबै व्यक्तिले अघि बढ्ने उचित अवसर पाउनु हो।
परिवारदेखि समाज र राष्ट्रसम्म हरेक तहमा समताको आवश्यकता छ। परिवारमा छोरा र छोरीबीच भेदभाव नहोस्, समाजमा कमजोर तथा वञ्चित व्यक्तिले सम्मान पाओस् र राष्ट्रमा प्रत्येक नागरिकले समान अवसर प्राप्त गरोस्— यही नै स्वस्थ र सभ्य समाजको पहिचान हो।
विषमता अरूका कारण मात्र बढ्दैन, धेरैपटक हाम्रो आफ्नै सोच र व्यवहारले पनि त्यसलाई जन्म दिन्छ। आफूभन्दा कमजोर व्यक्तिलाई सानो ठान्ने र आफूभन्दा सम्पन्न व्यक्तिलाई ठूलो मान्ने प्रवृत्तिले हामी अनजानमै असमानतालाई बल पुर्याइरहेका हुन्छौँ। त्यसैले परिवर्तनको सुरुवात बाहिरबाट होइन, आफ्नै सोच र व्यवहारबाट गर्नुपर्छ।
आज आवश्यकता छ— हामीले आफ्ना मनभित्र रहेका भेदभावका पर्खालहरू भत्काऔँ। कसैसँग कम छ भन्दै उसको उपहास नगरौँ र कसैसँग बढी छ भन्दै ईर्ष्या पनि नगरौँ। जो अघि बढिसकेको छ, उसले पछाडि परेकाको हात समातोस्। जो संघर्ष गरिरहेको छ, उसलाई अवसर र प्रोत्साहन दिइयोस्। यही नै समताको वास्तविक भावना हो।
समाजमा प्रेम, शान्ति र सहकार्य तब मात्र दिगो बन्न सक्छ, जब हामी “म” भन्दा माथि उठेर “हामी” भन्ने भावनालाई आत्मसात् गर्छौँ। जहाँ समता हुन्छ, त्यहाँ विश्वास जन्मिन्छ। जहाँ विश्वास हुन्छ, त्यहाँ सहकार्य बढ्छ र जहाँ सहकार्य हुन्छ, त्यहाँ विकासको बाटो सहज बन्छ।
त्यसैले समता केवल सामाजिक विचार मात्र होइन, जीवन जिउने उत्कृष्ट कला पनि हो। यसले मानिसलाई मानिससँग जोड्छ। यसको विपरीत, विषमताले समाजलाई विभाजित गर्छ र भित्रभित्रै कमजोर बनाउँछ।
हामी सबैले यस्तो संकल्प गर्न आवश्यक छ— कसैलाई उसको आर्थिक वा सामाजिक अवस्थाबाट होइन, उसको मानवताबाट चिनौँ। हाम्रो व्यवहारमा समानता, विचारमा उदारता र जीवनमा संवेदनालाई स्थान दिऔँ।
किनकि अन्ततः सत्य यही हो
समता अमृत बनेर जीवनलाई सिँच्छ, जबकि विषमता विष बनेर सम्बन्ध, समाज र मानवतालाई कमजोर बनाउँछ। त्यसैले सुखी, समृद्ध र स्वस्थ समाज निर्माणको बाटो समानता, सम्मान र संवेदनाबाटै भएर जान्छ।
