रक्सौल, पूर्वी चम्पारण।
समय कहिल्यै एउटै रहँदैन। परिवर्तन प्रकृतिको शाश्वत नियम हो। समयअनुसार आफूलाई परिवर्तन गर्न नसक्ने व्यक्ति, समाज वा व्यवस्था विस्तारै पछाडि पर्दै जान्छ। आजको समय पनि तीव्र परिवर्तनको समय हो। विज्ञान, प्रविधि, शिक्षा, सञ्चार तथा जीवनशैलीमा तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा केवल बाहिरी परिवर्तन पर्याप्त हुँदैन, हाम्रो सोच, व्यवहार, कार्यशैली र सामाजिक दृष्टिकोणमा पनि आमूल परिवर्तन आवश्यक छ।
उक्त विचार लायन्स क्लब इन्टरनेसनल डिस्ट्रिक्ट ३२२ ईका जोनल चेयरपर्सन तथा डिस्ट्रिक्ट चेयरपर्सन एवं भारत विकास परिषद्, रक्सौलका सेवा संयोजक, सञ्चार प्रभारी तथा सामाजिक कार्यकर्ता बिमल सर्राफले सञ्चारकर्मीसँग साझा गर्नुभयो।
आमूल परिवर्तनको अर्थ कुनै व्यवस्थामा सामान्य सुधार गर्नु मात्र होइन। यसको वास्तविक अर्थ हो—जहाँ आवश्यकता छ, त्यहाँ पुरानो सोच, गलत परम्परा, रूढिवादी धारणा र जड व्यवस्थाको पहिचान गरी आधारभूत तहबाट सुधार गर्नु। समयको माग हो कि हामीले केवल ‘पहिलेदेखि यस्तै हुँदै आएको छ’ भनेर सोच्नु हुँदैन। बरु आजको समयमा पनि त्यही तरिका सही, उपयोगी र सान्दर्भिक छ कि छैन भन्ने विषयमा विचार गर्नुपर्छ।
आज विश्व तीव्र गतिमा अगाडि बढिरहेको छ। प्रविधिले हाम्रो जीवनलाई सहज बनाएको छ, तर यससँगै नयाँ चुनौतीहरू पनि थपिएका छन्। सूचनाका साधन बढेका छन्, तर सही र विश्वसनीय सूचनाको अभाव पनि देखिन्छ। सम्पर्कका माध्यम बढेका छन्, तर कतिपय अवस्थामा सम्बन्धमा भावनात्मक दूरी बढ्दै गएको छ। सुविधाहरू बढेका छन्, तर मानसिक शान्ति भने घट्दै गएको महसुस हुन्छ। यी विरोधाभासहरूले हामीलाई विकासको अर्थ केवल भौतिक सुविधाको वृद्धि मात्र हुन सक्दैन भन्ने सोच्न बाध्य बनाउँछन्।
सोचमा परिवर्तन सबैभन्दा आवश्यक
सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन मानिसको सोचमा हुनुपर्छ। यदि सोच पुरानो, संकीर्ण र स्वार्थपूर्ण रहिरह्यो भने नयाँ प्रविधि र नयाँ व्यवस्थाले पनि समाजलाई राम्रो बनाउन सक्दैन। हामीले जात, वर्ग, भाषा, क्षेत्र तथा अन्य साना–साना विभेदभन्दा माथि उठेर मानवतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। एक–अर्काप्रति सम्मान, सहयोग, सहिष्णुता र संवेदनशीलतालाई जीवनको अभिन्न हिस्सा बनाउनुपर्छ।
परिवर्तनको अर्थ आफ्ना जरा र संस्कारलाई छोड्नु होइन। यसको अर्थ राम्रा परम्परालाई संरक्षण गर्दै समयको आवश्यकताअनुसार अगाडि बढ्नु हो। आधुनिकता त्यतिबेला मात्र सार्थक हुन्छ, जब त्यससँगै मानवीय मूल्य र संस्कार पनि सुरक्षित रहन्छन्।
परिवार र समाजमा पनि परिवर्तन आवश्यक
आज परिवार र समाज पनि परिवर्तनको चरणबाट गुज्रिरहेका छन्। संयुक्त परिवारको स्थानमा एकल परिवार बढ्दै गएका छन्। आमनेसामने हुने संवादको स्थान मोबाइल र सामाजिक सञ्जालले लिँदै गएको छ। यस्तो अवस्थामा आधुनिक प्रविधिलाई अपनाउनुका साथै पारिवारिक सम्बन्ध, संस्कार र मानवीय संवेदनालाई जोगाइराख्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
हामीले बुझ्नुपर्छ कि प्रविधि मानिसको सुविधाका लागि हो, मानिस प्रविधिको दास बन्नका लागि होइन।
शिक्षामा पनि आमूल परिवर्तन आवश्यक
शिक्षाको क्षेत्रमा पनि व्यापक परिवर्तन आवश्यक छ। शिक्षा केवल परीक्षा उत्तीर्ण गर्ने र रोजगारी प्राप्त गर्ने माध्यममा सीमित हुनु हुँदैन। शिक्षाको उद्देश्य ज्ञानसँगै विवेक, संवेदना, अनुशासन, नैतिकता र सामाजिक जिम्मेवारी बुझ्ने जिम्मेवार नागरिक तयार गर्नु हुनुपर्छ।
बालबालिका र युवालाई केवल प्रतिस्पर्धाका लागि होइन, जीवनका चुनौतीहरूको सामना गर्न सक्षम बनाउनु आजको आवश्यकता हो। शिक्षाले उनीहरूलाई सफल बन्न मात्र होइन, असल मानिस बन्ने बाटो पनि देखाउनुपर्छ।
व्यवस्थामा पारदर्शिता र जवाफदेहिता आवश्यक
राजनीति र सामाजिक व्यवस्थामा पनि पारदर्शिता, जवाफदेहिता र जनहितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। विकासको लाभ समाजको अन्तिम व्यक्तिसम्म पुग्न सकेमा मात्र कुनै पनि व्यवस्थाको वास्तविक सफलता मान्न सकिन्छ।
केवल ठूला–ठूला दाबी, घोषणा र योजना पर्याप्त हुँदैनन्। ती योजना तथा कार्यक्रमले आम नागरिकको जीवनमा कति सकारात्मक प्रभाव पारेका छन् भन्ने आधारमा तिनको सफलता मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ।
परिवर्तनको अपेक्षा केवल सरकार, संस्था वा अरू व्यक्तिबाट गर्नु हुँदैन। सबैभन्दा पहिले परिवर्तन आफैँमा ल्याउनुपर्छ। हामीले आफ्ना बानी, सोच र व्यवहारको इमानदारीपूर्वक मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
समयको पालना, सरसफाइ, अनुशासन, इमानदारी, जिम्मेवारी, संवेदनशीलता र अरूप्रति सम्मानजस्ता साना–साना व्यवहारले नै ठूलो सामाजिक परिवर्तनको आधार तयार गर्छन्।
यो पनि बुझ्न आवश्यक छ कि कुनै पनि ठूलो परिवर्तन रातारात हुँदैन। त्यसका लागि धैर्य, निरन्तर प्रयास र सामूहिक सहभागिता आवश्यक हुन्छ। समाजका प्रत्येक व्यक्तिले आफूले सक्ने सकारात्मक परिवर्तन गर्ने संकल्प लिने हो भने विस्तारै परिवार, समाज र सम्पूर्ण व्यवस्थामा परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ।
आज आवश्यकता केवल नयाँ भवन निर्माण गर्ने होइन, नयाँ सोच निर्माण गर्ने हो। केवल आधुनिक साधन जुटाउने होइन, आधुनिक र मानवीय दृष्टिकोण विकास गर्ने हो। केवल आर्थिक प्रगतिको होइन, सामाजिक, मानसिक, नैतिक र मानवीय विकासको पनि आवश्यकता छ।
आमूल परिवर्तनको समय हामीलाई डराउन आएको होइन, जागृत भएर अगाडि बढ्ने अवसर लिएर आएको हो। जुन समाजले समयको मागलाई बुझ्छ, उसले परिवर्तनको नेतृत्व गर्छ। परिवर्तनबाट भाग्न खोज्ने समाज अन्ततः परिवर्तनको प्रभावमा पर्न बाध्य हुन्छ।
अन्ततः भन्न सकिन्छ कि आज विश्व परिवर्तन गर्नुभन्दा पहिले हामीले आफ्नो सोच परिवर्तन गर्न आवश्यक छ। जब व्यक्ति परिवर्तन हुन्छ, परिवार परिवर्तन हुन्छ; परिवार परिवर्तन भएपछि समाज परिवर्तन हुन्छ र समाज परिवर्तन भएपछि राष्ट्रको दिशासमेत परिवर्तन हुन्छ।
समय परिवर्तनको हो। त्यसैले अब परिस्थितिहरू परिवर्तन हुने प्रतीक्षा मात्र नगरी आफैँ परिवर्तनको वाहक बन्न आवश्यक छ। यही नै आमूल परिवर्तनको वास्तविक सुरुवात हुनेछ।
