रक्सौल, पूर्वी चम्पारण।
आत्मसंयम मानिसको जीवनको महत्वपूर्ण शक्ति हो। यसले सही र गलतबीचको भिन्नता बुझ्न तथा आफ्ना विचार, इच्छा र व्यवहारमाथि नियन्त्रण कायम राख्न सक्षम बनाउँछ। व्यक्ति, परिवार वा समाज—संयम नै सुख, शान्ति र स्वस्थ जीवनको बलियो आधार हो। जीवनमा उत्पन्न हुने अशान्ति, तनाव र विभिन्न समस्याका प्रमुख कारणमध्ये असंयम पनि एक हो।
उक्त धारणा लायन्स क्लब इन्टरनेशनल डिस्ट्रिक्ट ३२२ ई, जोन ४१ का जोन चेयरपर्सन तथा डिस्ट्रिक्ट चेयरपर्सन, भारत विकास परिषद् रक्सौलका सेवा संयोजक तथा मिडिया प्रभारी एवं सामाजिक कार्यकर्ता बिमल सर्राफले प्रेससँग व्यक्त गरेका हुन्।
उनले आज समाजमा बढ्दो हिंसा, अपराध, दुष्कर्म, तनाव, विवाद तथा विभिन्न सामाजिक विकृतिको पछाडि कुनै न कुनै रूपमा आत्मसंयमको कमी देखिने बताए। मानिसले आफ्ना इच्छा र भावनामाथिको नियन्त्रण गुमाउँदा विवेक कमजोर हुन थाल्ने र कहिलेकाहीँ आफू, आफ्नो परिवार तथा समाजका लागि हानिकारक निर्णय लिन पुग्ने उनको भनाइ थियो।
सर्राफले आत्मसंयम पुण्यतर्फ अघि बढ्ने पहिलो खुड्किलो भएको बताए। उनका अनुसार संयमको सुरुवात इन्द्रियमाथिको नियन्त्रणबाट हुन्छ। मानिसको जीवनमा विभिन्न आकर्षण र प्रलोभनहरू आउँछन्। प्रारम्भमा ती आकर्षक र सुखद देखिए पनि व्यक्ति तिनको मोहमा फस्दै जाँदा त्यही प्रलोभनहरू क्रमशः बन्धनमा परिणत हुन सक्छन्। त्यसैले कुनै पनि आकर्षण स्वीकार गर्नुअघि त्यसबाट उत्पन्न हुन सक्ने परिणामबारे गम्भीरतापूर्वक विचार गर्न आवश्यक रहेको उनले बताए।
उनले सुखको खोजीमा मानिसले कहिलेकाहीँ आफ्ना सीमाहरू बिर्सने गरेको उल्लेख गरे। इच्छाहरू पूरा गर्ने निरन्तर चाहनाले व्यक्तिलाई भित्रबाट कमजोर बनाउँदै लैजान्छ। नैतिक रूपमा कमजोर व्यक्ति प्रलोभनको सजिलै सिकार बन्न सक्छ। तर संयमी र विवेकशील व्यक्ति पनि यस्ता चुनौतीबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित हुन्छ भन्ने होइन। जीवनका परिस्थिति र वातावरणले प्रत्येक व्यक्तिको धैर्य तथा आत्मसंयमको परीक्षा लिन सक्ने उनले बताए।
सर्राफका अनुसार मानिसको सबैभन्दा ठूलो संघर्ष बाहिरी संसारसँग नभई आफ्नै चञ्चल मनसँग हुन्छ। मनलाई सही दिशामा राख्न सकिएमा त्यही मन सबैभन्दा ठूलो शक्ति बन्न सक्छ भने अनियन्त्रित छाडिएमा त्यही मन सबैभन्दा ठूलो कमजोरीमा परिणत हुन सक्छ। त्यसैले मनमा उत्पन्न हुने विचार, इच्छा र भावनाप्रति निरन्तर सजग रहन आवश्यक रहेको उनले बताए।
उनले युद्धभूमिमा योद्धाले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीको प्रत्येक चालमाथि निगरानी राखेजस्तै जीवनमा व्यक्तिले आफ्नै मनका गतिविधिप्रति सजग रहनुपर्ने बताए। विवेकलाई जागृत राख्नु र सही समयमा आफूलाई रोक्न सक्नु नै आत्मसंयमको वास्तविक पहिचान भएको उनको भनाइ थियो।
उनका अनुसार वासना, क्रोध, लोभ, अहंकार, ईर्ष्या तथा कुविचारले मानिसको विवेकलाई कमजोर बनाउन सक्छन्। समयमै यिनीहरूमाथि नियन्त्रण गर्न नसकिएमा व्यक्ति क्रमशः आफ्ना मूल्य र आदर्शबाट टाढिँदै जान्छ। त्यसैले आत्मसंयमको अर्थ इच्छाहरूलाई दबाउनु मात्र नभई आफ्नो ऊर्जालाई सकारात्मक दिशामा उपयोग गर्नु पनि हो।
सर्राफले संयमी व्यक्ति परिस्थितिको दास नबन्ने, बरु कठिन अवस्थाबीच पनि आफ्नो विवेक र सिद्धान्तलाई कायम राख्ने बताए। उनका अनुसार संयमी व्यक्ति क्रोधमा निर्णय गर्दैन, लोभका कारण आफ्नो चरित्रसँग सम्झौता गर्दैन र प्रलोभनमा परेर आफ्ना मूल्य तथा सिद्धान्त त्याग्दैन।
उनले वास्तविक सुख बाह्य साधनको अधिकतामा नभई मानसिक शान्तिमा निहित हुने बताए। जसले आफ्नो मन र इन्द्रियमाथि नियन्त्रण कायम गरेको हुन्छ, उसका लागि कठिन परिस्थितिहरू जीवनको परीक्षा बन्छन्, पतनको कारण होइनन्। आत्मसंयमले मानिसलाई खराबीबाट जोगाउनुका साथै असल कर्म, श्रेष्ठ विचार र मानवसेवातर्फ प्रेरित गर्ने उनले बताए।
अन्ततः उनले संयमित विचारले असल कर्मलाई जन्म दिने, असल कर्म पुण्यको आधार बन्ने र पुण्यले मानिसलाई वास्तविक सुख तथा शान्तितर्फ अघि बढाउने बताए। त्यसैले आफू, परिवार र समाजमा सुख–शान्ति कायम गर्न चाहने हो भने यसको सुरुवात अरूलाई परिवर्तन गर्ने प्रयासबाट नभई स्वयंलाई संयमित बनाउने प्रयासबाट गर्नुपर्ने उनको भनाइ थियो।
यही आत्मसंयम जीवनलाई सार्थक बनाउने र मानिसलाई श्रेष्ठ बनाउने मार्ग हो।
