रक्सौल, पूर्वी चम्पारण। भारतको पहिचान धार्मिक आस्था र प्राचीन संस्कृतिमा मात्र सीमित छैन। यहाँको जीवनशैली, परम्परा र संस्कृतिले धर्मलाई समाजसेवा, जनकल्याण तथा आर्थिक समृद्धिसँग पनि जोडेको छ। आज यही धार्मिक आस्थाले भारतको अर्थतन्त्रलाई नयाँ दिशा दिन सक्ने सम्भावना बोकेको छ। धार्मिक पर्यटनलाई योजनाबद्ध रूपमा विकास गर्न सकेमा यसले रोजगारी सिर्जना, व्यापार प्रवर्द्धन, ग्रामीण विकास र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छ।
भारतका काशी, अयोध्या, मथुरा, महाकालेश्वर, वैष्णोदेवी, तिरुपति र रामेश्वरमजस्ता प्रसिद्ध तीर्थस्थल करोडौँ श्रद्धालुका आस्थाका केन्द्र हुन्। यी स्थानमा आउने तीर्थयात्रीले मन्दिरमा दर्शन गर्नुका साथै यातायात, होटल, खानपान, प्रसाद, स्थानीय बजार र हस्तकलाका सामग्रीमा समेत खर्च गर्छन्। यसबाट ट्याक्सी चालक, होटल सञ्चालक, पसले, कारीगर तथा साना व्यवसायीको आम्दानी बढ्छ। यसरी धार्मिक पर्यटनको लाभ मन्दिरमा मात्र सीमित नभई समग्र क्षेत्रको आर्थिक विकाससम्म पुग्छ।
धार्मिक पर्यटनको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको यसले समाजका विभिन्न वर्गका मानिसलाई रोजगारी र आम्दानीका अवसर प्रदान गर्नु हो। रिक्सा चालक, ट्याक्सी चालक, होटलका कर्मचारी, फूल तथा प्रसाद विक्रेता, कारीगर, पसले र स्थानीय पर्यटक पथप्रदर्शकले यसबाट जीविकोपार्जन गर्न सक्छन्। विशेषगरी महिला, युवा तथा साना व्यवसायीका लागि यसले स्वरोजगार र उद्यमशीलताको अवसर सिर्जना गर्छ। स्थानीय उत्पादन, हस्तकलाका सामग्री र परम्परागत परिकारलाई प्रोत्साहन दिन सकेमा तीर्थस्थलनजिकका गाउँहरू पनि आर्थिक उन्नतिका केन्द्र बन्न सक्छन्।
पछिल्ला वर्षहरूमा अयोध्या, काशी र उज्जैनजस्ता धार्मिक स्थलमा भएका विकासका कार्यले सडक, सरसफाइ, यातायात तथा आवासको सुविधामा सुधार हुँदा तीर्थयात्रीको आवागमन र स्थानीय व्यापार विस्तारमा सकारात्मक योगदान पुग्न सक्ने देखाएका छन्। तर विकासको अर्थ ठूला मन्दिर र भव्य भवन निर्माण गर्नु मात्र होइन। वास्तविक विकास त्यतिबेला हुन्छ, जब स्थानीय बासिन्दाको आम्दानी बढ्छ, युवाले रोजगारी पाउँछन् र तीर्थयात्रीले सुरक्षित, स्वच्छ तथा सहज वातावरणमा धार्मिक यात्रा गर्न पाउँछन्।
यसका लागि सरकार, स्थानीय प्रशासन, धार्मिक संस्था र आम नागरिकबीच सहकार्य आवश्यक छ। तीर्थस्थलमा स्वच्छ खानेपानी, शौचालय, स्वास्थ्य सेवा, व्यवस्थित यातायात, सुरक्षा र फोहोरमैला व्यवस्थापनको उचित प्रबन्ध हुनुपर्छ। साथै, नदी, वन, ऐतिहासिक सम्पदा र स्थानीय संस्कृतिको संरक्षणमा पनि विशेष ध्यान दिनुपर्छ। पर्यटन विकासका नाममा जथाभावी निर्माण गर्ने र प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहन गर्ने हो भने भविष्यमा गम्भीर वातावरणीय समस्या उत्पन्न हुन सक्छन्। त्यसैले विकाससँगै प्रकृति र पर्यावरणको संरक्षणलाई पनि समान महत्त्व दिनुपर्छ।
धार्मिक पर्यटनलाई ठूला तीर्थस्थलमा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन। देशका साना मन्दिर, प्राचीन मठ, शक्तिपीठ, जैन तीर्थस्थल, बौद्ध विहार तथा विभिन्न क्षेत्रका धार्मिक स्थललाई पनि प्रचारप्रसार र विकासको अवसर प्रदान गर्नुपर्छ। यसबाट पर्यटनको लाभ ठूला सहरमा मात्र नभई साना सहर र गाउँसम्म पुग्न सक्छ। डिजिटल माध्यमबाट प्रचारप्रसार, अनलाइन जानकारी, सहज यातायात तथा तालिमप्राप्त स्थानीय पथप्रदर्शकको व्यवस्था गर्न सकेमा धेरै नयाँ धार्मिक पर्यटकीय स्थलले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान प्राप्त गर्न सक्छन्।
धर्म र अर्थतन्त्रबीचको सम्बन्ध त्यतिबेला मात्र सार्थक हुन्छ, जब धार्मिक आस्थासँग पारदर्शिता, सेवाभाव र सामाजिक उत्तरदायित्व पनि जोडिन्छ। तीर्थस्थलबाट प्राप्त आम्दानीको केही हिस्सा सरसफाइ, शिक्षा, स्वास्थ्य, गरिब तथा असहायको सहयोग र स्थानीय विकासमा खर्च गर्न सकिन्छ। यस्तो व्यवस्था गर्न सकेमा धार्मिक पर्यटन आम्दानीको स्रोतमा मात्र सीमित नरही समाजको हित गर्ने प्रभावकारी माध्यमसमेत बन्न सक्छ।
भारतको आध्यात्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा विगतको गौरव मात्र होइन, भविष्यको आर्थिक विकासको आधार पनि हो। यसका लागि धार्मिक आस्थालाई व्यापारमा मात्र सीमित नराखी रोजगारी, आत्मनिर्भरता, जनसेवा र वातावरण संरक्षणसँग जोड्न आवश्यक छ। जब तीर्थयात्रीको आगमनले स्थानीय परिवारको आम्दानी बढाउँछ, सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणबाट युवाले रोजगारी पाउँछन् र विकाससँगै प्रकृतिको पनि रक्षा हुन्छ, तब धार्मिक पर्यटन देशको आर्थिक प्रगतिको बलियो आधार बन्न सक्छ।
उक्त विचार लायन्स क्लब इन्टरनेसनल, डिस्ट्रिक्ट ३२२ई, जोन ४१ का जोन चेयरपर्सन, भारत विकास परिषद्, रक्सौलका सेवा संयोजक तथा सञ्चार प्रमुख एवं सामाजिक कार्यकर्ता बिमल सर्राफले व्यक्त गर्नुभएको हो।
आस्थाले मनलाई शान्ति दिन्छ भने व्यवस्थित धार्मिक पर्यटनले समाजलाई समृद्ध बनाउन सक्छ। भारतको आध्यात्मिक तथा सांस्कृतिक शक्तिलाई आर्थिक सामर्थ्यमा रूपान्तरण गर्ने यो एउटा महत्त्वपूर्ण र सार्थक मार्ग हो।
