रक्सौल, पूर्वी चम्पारण।
यस संसारमा जन्म र मृत्यु प्रकृतिका दुई यस्ता शाश्वत सत्य हुन्, जसलाई कसैले बदल्न सक्दैन। जसले जन्म लिएको छ, उसको मृत्यु पनि एक दिन निश्चित छ। यो सत्य थाहा हुँदाहुँदै पनि मानिस जीवनभर इच्छा, मोह-माया, धनसम्पत्ति र अहङ्कारको पछाडि दौडिरहन्छ, मानौँ उसले यो संसार कहिल्यै छाड्नुपर्ने छैन। तर वास्तविकता के हो भने मानिस रित्तो हात आउँछ र रित्तो हात नै यस संसारबाट बिदा हुन्छ। यदि ऊसँग केही जान्छ भने ती हुन् उसका कर्मको छाप र मानिसहरूको हृदयमा छोडेका सम्झनाहरू।
मृत्यु जीवनको अन्त्यजस्तो देखिए पनि भारतीय आध्यात्मिक चिन्तनमा यसलाई आत्माको यात्राको एउटा चरण मानिएको छ। आत्माको अमरता र पुनर्जन्मसम्बन्धी मान्यताले हामीलाई जीवन केवल आजका सुखसुविधामा मात्र सीमित हुनुहुँदैन भन्ने सोच्न प्रेरित गर्छ। हाम्रा विचार, व्यवहार र कर्मले नै हाम्रो व्यक्तित्वको वास्तविक पहिचान निर्माण गर्छन्।
अचम्मको कुरा के छ भने मानिस मृत्युलाई जीवनको अन्तिम सत्यका रूपमा चिन्दाचिन्दै पनि त्यसलाई आफूबाट टाढाको घटना ठान्छ। अरूलाई संसारबाट बिदा भएको देख्छ, शोक व्यक्त गर्छ र केही समयसम्म जीवनको क्षणभङ्गुरताबारे सोचविचार पनि गर्छ। तर केही समयपछि फेरि उही दौडधुप, प्रतिस्पर्धा, अहङ्कार र मोह-मायामा अल्झिन थाल्छ। उसलाई लाग्छ, अझै धेरै समय बाँकी छ। जबकि मृत्युले न उमेर हेर्छ, न पद, न प्रतिष्ठा र न त धनसम्पत्तिबीच कुनै भेदभाव गर्छ।
मृत्युको स्मरण गर्नुको अर्थ निराशावादी बन्नु वा सधैँ भयमा बाँच्नु होइन। यसको वास्तविक अर्थ आफ्नो जीवनको महत्त्व बुझ्नु हो। जब मानिसले आफ्नो समय सीमित छ भन्ने कुरा स्वीकार गर्छ, तब ऊ सानातिना कुरामा रिसाउने, अरूसँग ईर्ष्या गर्ने र अनावश्यक विवादमा अल्झिने प्रवृत्तिबाट टाढिन थाल्छ। उसले बुझ्न थाल्छ कि जीवन अरूलाई होच्याउनका लागि होइन, आफूलाई असल बनाउन र अरूको जीवनमा खुसी बाँड्नका लागि प्राप्त भएको अवसर हो।
प्रकृतिले मानिसलाई बुद्धि, विवेक, संवेदना र कर्म गर्ने अद्भुत क्षमता प्रदान गरेको छ। यिनै विशेषताले मानिसलाई अन्य प्राणीभन्दा फरक पहिचान दिएका छन्। तर यी क्षमताको वास्तविक मूल्य त्यतिबेला मात्र हुन्छ, जब तिनको उपयोग समाज र मानवताको हितमा गरिन्छ। ठूलो पद प्राप्त गर्नु, धेरै धन कमाउनु वा प्रसिद्धि हासिल गर्नु मात्र जीवनको सफलता होइन। वास्तविक सफलता त त्यतिबेला प्राप्त हुन्छ, जब हाम्रो कारण कुनै असहायको अनुहारमा मुस्कान आउँछ, कुनै दुःखीले सहारा पाउँछ र निराश व्यक्तिको मनमा आशा जाग्छ।
प्रायः मानिस आफ्नो जीवनको अधिकांश समय अरूका कमजोरी खोज्न, सम्बन्धमा हिसाबकिताब राख्न, सानातिना कुरामा रिसाउन र आफूलाई श्रेष्ठ साबित गर्न खर्च गर्छन्। तर जब जीवनको अन्तिम सत्य सामना गर्नुपर्छ, त्यतिबेला यी कुराको कुनै महत्त्व रहँदैन। त्यस समयमा न अहङ्कार काम लाग्छ, न धनको घमण्ड र न पदको प्रभाव। महत्त्व रहन्छ त केवल हामीले जीवनमा अरूलाई दिएको प्रेम, विश्वास, सम्मान र सद्भावको।
त्यसैले जीवन छँदै सम्बन्धहरू जोगाउन सिक्नुपर्छ। आमाबुबाको सम्मान, परिवारप्रतिको जिम्मेवारी, मित्रहरूप्रतिको विश्वास, समाजप्रतिको संवेदनशीलता र आवश्यकतामा परेकाहरूप्रतिको सेवाभावले हाम्रो जीवनलाई सुन्दर बनाउँछन्। कसैबाट गल्ती भए क्षमा गर्ने, कसैसँग मनमुटाव भए संवादमार्फत त्यसलाई हटाउने र कसैलाई आवश्यकता परे यथासम्भव सहयोग गर्ने कार्य नै सच्चा मानवता हो।
धर्म र आध्यात्मिकताको वास्तविक उद्देश्य पनि मानिसलाई असल कर्म, विनम्रता र सदाचारको बाटोमा अघि बढ्न प्रेरित गर्नु हो। पूजापाठ र धार्मिक अनुष्ठानको महत्त्व त्यतिबेला मात्र सार्थक हुन्छ, जब हाम्रो व्यवहारमा दया, करुणा, इमानदारी र परोपकार देखिन्छ। धार्मिक भएको दाबी गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, आफ्नो आचरणबाट मानवताको परिचय दिनु आवश्यक छ।
हामीले यो पनि बुझ्नुपर्छ कि मृत्युको अनिश्चितताले जीवनलाई निरर्थक बनाउँदैन, बरु अझ मूल्यवान् बनाउँछ। त्यसैले आफ्ना सपना पूरा गर्न मेहनत गरौँ, परिवारसँग समय बिताऔँ, समाजका लागि केही असल काम गरौँ र हरेक दिनलाई नयाँ अवसरका रूपमा स्वीकार गरौँ। भविष्यको चिन्तामा वर्तमानका खुसीहरू नगुमाऔँ र विगतका गल्तीमा अल्झिएर भोलिको समय बर्बाद नगरौँ।
अन्ततः जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि लामो आयु प्राप्त गर्नु होइन, बरु आफ्नो जीवनलाई यस्तो बनाउनु हो कि आफू संसारबाट बिदा भएपछि पनि आफ्ना असल कर्म, विचार र व्यवहार मानिसहरूको हृदयमा जीवित रहून्। मृत्युलाई कसैले रोक्न सक्दैन, तर आफ्ना सत्कर्ममार्फत आफ्नो पहिचानलाई समयको सीमाभन्दा परसम्म जीवित राख्न अवश्य सकिन्छ।
त्यसैले जीवन रहुन्जेल प्रेम बाँडौँ, सम्बन्धहरू निभाऔँ, अहङ्कार त्यागौँ, अरूको दुःखमा साथ दिऔँ र यस्ता कर्म गरौँ, जसमा आफूलाई पनि गर्व होस् र समाजले पनि सम्मानपूर्वक सम्झिरहोस्।
किनकि मानिसको वास्तविक पहिचान उसको जन्मले होइन, कर्मले निर्माण गर्छ। उसको साँचो विरासत उसले छाडेर गएको सम्पत्ति होइन, बरु उसले समाज र मानिसहरूको हृदयमा छाडेर गएको असल संस्कार र अविस्मरणीय सम्झना हो।
