प्राकृतिक विपद्का बेला छिमेकी तथा प्रभावित मुलुकहरूलाई तत्काल मानवीय सहायता र उद्धारमा सहयोग गर्दै भारतले आफूलाई इन्डो–प्यासिफिक क्षेत्रमा एक विश्वसनीय पहिलो प्रतिक्रियाकर्ताका रूपमा स्थापित गरेको छ।
सन् २००४ डिसेम्बर २६ को बिहान चेन्नईको मरिना बीचमा समुद्री पानीको विशाल छाल आयो र समुद्री किनारमा क्रिकेट खेलिरहेका मानिसहरूलाई आफ्नो घेरामा ल्यायो। उनीहरूका आफन्तलाई समेत प्रभावित क्षेत्रबारे जानकारी थिएन। बंगालको खाडीमा स्थानीय माछा मार्ने समुदाय र थाइल्यान्डको समुद्र तटमा रहेका विदेशी पर्यटकहरू समेत प्रभावित भए।
डिसेम्बर २००४ को हिन्द महासागर सुनामी मानव जातिले हालसम्म अनुभव नगरेको परिमाणको प्राकृतिक प्रकोप थियो। यसले इन्डो–प्यासिफिकका १४ देशमा करिब दुई लाख ४० हजार मानिसको मृत्यु तथा दुई लाखभन्दा बढी मानिस विस्थापित भए।
यस घटनाले भारतको HADR (मानवीय सहायता तथा विपद् राहत) क्षमताको युगको सुरुवातलाई चिन्हित गर्यो। भारतले आफ्नो मुख्य भूमिमा विशेष गरी आन्ध्र प्रदेश र तमिलनाडुका तटीय राज्यहरूमा मृत्यु र विनाशको सामना गरिरहँदा श्रीलंका, माल्दिभ्स, थाइल्यान्ड र इन्डोनेसियालगायत दक्षिण तथा दक्षिण–पूर्वी एसियाका देशहरूलाई द्रुत सहायता प्रदान गर्यो।
भारतले पाँचवटा HADR अपरेसन सुरु गरेको थियो। दुई राष्ट्रिय र तीन अन्तर्राष्ट्रिय अपरेसनअन्तर्गत अपरेसन मदत (दक्षिण भारत), अपरेसन सी वेभ्स (अण्डमान–निकोबार), अपरेसन क्यास्टर (माल्दिभ्स), अपरेसन रेनबो (श्रीलंका) र अपरेसन गम्भीर (इन्डोनेसिया) सञ्चालन गरिएका थिए। यस क्रममा तीनवटै रक्षा सेवाका ४० भन्दा बढी जहाज तथा ठूलो संख्यामा विमान र हेलिकप्टरसहित २० हजारभन्दा बढी सैन्य कर्मचारी परिचालन भएका थिए।
यी कार्यहरूले भारतलाई इन्डो–प्यासिफिक क्षेत्रमा एक विश्वसनीय पहिलो प्रतिक्रियाकर्ताका रूपमा मान्यता दिलाए। त्यसको लगत्तै सन् २००५ मा विपद् व्यवस्थापन ऐन भारतीय संसदले पारित गर्यो। यसले विपद् तयारी, न्यूनीकरण र प्रतिक्रियाका लागि कानुनी तथा संस्थागत संरचना निर्माण गर्नुका साथै राष्ट्रिय, राज्य र जिल्ला तहमा तीनस्तरीय संरचना विकास गर्यो। साथै, विपद्को सामना गर्न राष्ट्रिय विपद् प्रतिक्रिया बल (NDRF) स्थापना गरियो।
सन् २००४ को सुनामीले चार देश—अष्ट्रेलिया, भारत, जापान र अमेरिकालाई नौसेनाहरूलाई एकसाथ भेला गराएर सहयोग वितरण समन्वय गर्न प्रेरित गर्यो, जुन अन्ततः क्वाडमा परिणत भयो।
भारतले विगत केही दशकमा आफ्नै नजिकका छिमेकी र टाढाका देशहरूमा ठूला प्राकृतिक प्रकोपहरूको सामना गर्दा निरन्तर सहयोग गर्दै आएको छ।
डिसेम्बर २०१४ मा माल्दिभ्सको एकमात्र डिसेलिनेशन प्लान्ट बिग्रिएपछि त्यहाँ पिउने पानी आपूर्ति गर्न भारतले आफ्नो सबैभन्दा जटिल मानवीय अभियान ‘अपरेसन नीर’ सञ्चालन गर्यो। भारतीय वायुसेना विमान र भारतीय नौसेना जहाजहरूले माल्दिभ्सलाई २,४०० टनभन्दा बढी पिउने पानी आपूर्ति गर्न चौबीसै घण्टा काम गरे र माल्दिभ्सको अनुरोध पूरा गर्ने पहिलो देश भारत बन्यो।
अप्रिल २०१५ मा नेपालमा ठूलो भूकम्प गएपछि भारतले प्रारम्भिक भूकम्पको छ घण्टाभित्र ‘अपरेसन मैत्री’को रूपमा व्यापक उद्धार तथा राहत अभियान सुरु गर्यो। हवाई तथा स्थलमार्गबाट हजारौं फसेका भारतीय र विदेशी नागरिकको उद्धार गरियो। सयौं टन आवश्यक सामग्री पुर्याउनुका साथै धेरै क्षेत्रीय अस्पताल स्थापना गरिए। राहत कार्य सम्पन्न भएपछि भारतले नेपालका लागि करिब २ अर्ब अमेरिकी डलरको प्रमुख पुनर्स्थापना तथा पुनर्निर्माण प्याकेज सुरु गर्यो।
मार्च २०२५ को अन्त्यमा म्यानमारमा आएको विनाशकारी भूकम्पपछि भारतले ‘अपरेसन ब्रह्मा’ सुरु गर्यो। एनडीआरएफ मिसनसँग मिलेर बनेको विशाल त्रि–सेवा अभियानमार्फत आवश्यक औषधि र खाद्य सहायतासहित ७५० मेट्रिक टनभन्दा बढी सामग्री र उपकरण आपूर्ति गरियो। म्यान्डलेमा फिल्ड अस्पतालहरू स्थापना गरिए भने इन्जिनियरिङ टोलीहरू संरचनात्मक क्षतिको पुनरावलोकन र मूल्याङ्कनका लागि खटाइए। अपरेसन ब्रह्मा भारत सरकारद्वारा गरिएको एक क्लासिक पूर्ण–सरकारी HADR प्रयास थियो।
सन् २०२५ को अन्त्यमा भारतले चक्रवात प्रभावित श्रीलंकालाई ‘अपरेसन सागर बन्धु’ अन्तर्गत ठूलो सहयोग प्रदान गर्यो। खाना, उपकरण, औषधि र अन्य आवश्यक वस्तुका साथै १,००० टनभन्दा बढी सुख्खा राशन आपूर्ति गरियो।
आफ्नो नजिकका छिमेकीभन्दा अतिरिक्त भारतले सन् २०२३ मा भूकम्प आउँदा टर्की र सिरियाबाट आएका अनुरोधहरूलाई पनि तत्काल प्रतिक्रिया दियो। ‘अपरेसन दोस्त’ अन्तर्गत भारतले २५० भन्दा बढी कर्मचारीसहित ठूला खोज तथा उद्धार (SAR) टोली, चिकित्सा टोली र उद्धार टोलीका साथै सामग्री सहयोग दुवै देशमा पठाउँदै पहिलो सहयोगकर्ताको भूमिका निर्वाह गर्यो।
मार्च २०२४ मा भारतले चक्रवात प्रभावित मोजाम्बिकलाई HADR प्रदान गर्यो भने सन् २०२३ मा उष्णकटिबन्धीय चक्रवातबाट प्रभावित मलावीलाई पनि सहयोग प्रदान गर्यो।
हालै, २६ जुन २०२६ मा भारतले आफ्नो सबैभन्दा महत्वाकांक्षी HADR पहल सुरु गर्यो। ३० टन मानवीय राहत सामग्रीसहित अनुभवी उद्धारकर्मी र चिकित्सकहरू सम्मिलित ४१ सदस्यीय टोली दुईवटा C-17 विमानमा भेनेजुएलामा भूकम्प गएको बेला पुगेको थियो।
कोभिड–१९ महामारीको समयमा भारतले जनवरी २०२१ देखि सुरु गरेको ‘खोप मैत्री’ पहलअन्तर्गत ९९ देश र २ संयुक्त राष्ट्रसंघीय संस्थालाई आवश्यक औषधि तथा चिकित्सा सहयोगसहित ३० करोड खोप आपूर्ति गरेको थियो।
भारतका लागि HADR एक एपिसोडिक गतिविधिबाट निरन्तर विश्वव्यापी संलग्नतामा परिणत भएको छ। यो भारतको विदेश तथा सुरक्षा नीतिको एक आवश्यक विशेषता हो। मार्च २०१५ मा मौरिससको भ्रमणका क्रममा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले घोषणा गरेको ‘क्षेत्रका सबैका लागि सुरक्षा र वृद्धि’ (SAGAR) सिद्धान्तले हिन्द महासागर क्षेत्रप्रति भारतको दृष्टिकोणलाई आधार प्रदान गर्छ। यो सन् २०१९ मा घोषणा गरिएको हाम्रो इन्डो–प्यासिफिक भिजन र इन्डो–प्यासिफिक ओसन इनिसिएटिभ (IPOI) को एक आन्तरिक भाग बन्यो र मार्च २०२५ मा प्रधानमन्त्री मोदीले रेखांकित गरेको महासागर भिजनमा विकसित भयो।
भारतको दृष्टिकोण केवल प्रतिक्रियाशील मात्र छैन। यसले अन्तर्राष्ट्रिय सुनामी चेतावनी प्रणाली स्थापना गर्न योगदान पुर्याएर रोकथाम र न्यूनीकरणको क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगका लागि रूपरेखा पनि राखेको छ। साथै, विपद् प्रतिरोधी पूर्वाधार गठबन्धन (CDRI) को सुरुवातमा पनि भारतले नेतृत्व गरेको छ। CDRI ले विद्यालय, अस्पताल र घरहरूसहित विपद् प्रतिरोधी पूर्वाधार निर्माण गर्न २५ साना टापु विकासशील राज्यहरूसँग काम गरिरहेको छ।
आपत्कालीन समयमा आवश्यकतामा आधारित र द्रुत सहायता प्रदान गर्दै तथा पारस्परिक लाभका लागि क्षमता विकास गर्ने प्रयासमार्फत भारतलाई एक भरपर्दो पहिलो सहयोगकर्ता र विश्वव्यापी हितको लागि एक शक्तिका रूपमा हेरिँदै आएको छ।
— सुचित्रा दुराई
थाइल्यान्डका लागि भारतका पूर्व राजदूत
र केन्याका लागि भारतका पूर्व उच्चायुक्त
