रक्सौल, पूर्वी चम्पारण
अन्न केवल भोक मेटाउने साधन मात्र होइन, यो जीवनको आधार र किसानको कठिन परिश्रमको प्रतिफल पनि हो। अन्नको प्रत्येक दानामा किसानको पसिना, प्रकृतिको कृपा र अनेकौँ मानिसको श्रम जोडिएको हुन्छ। यति हुँदाहुँदै पनि जब भोजन थालीमै छोडिन्छ वा फोहोरमा फालिन्छ, तब यो गम्भीर चिन्ताको विषय बन्न पुग्छ।
हरेक वर्ष अक्टोबर १६ मा विश्व खाद्य दिवस मनाइन्छ। यसको उद्देश्य भोकमरी, कुपोषण र खाद्यान्नको उपलब्धताबारे जनचेतना फैलाउनु हो। यो दिवसले हामीलाई भोजन पाउनु प्रत्येक व्यक्तिको अधिकार हो र अन्नको बर्बादी रोक्नु हामी सबैको साझा जिम्मेवारी हो भन्ने स्मरण गराउँछ।
खाद्यान्न उत्पादनमा भारतको बलियो अवस्था
भारत कृषिप्रधान देश हो। यहाँका मेहनती किसानले देशलाई खाद्यान्न उत्पादनका क्षेत्रमा बलियो बनाएका छन्। भारत गहुँ, धान, दाल, तरकारी तथा अन्य कृषि उपजको प्रमुख उत्पादक देशमध्ये एक हो। सरकारी योजना तथा सार्वजनिक वितरण प्रणालीमार्फत करोडौँ मानिससम्म खाद्यान्न पुर्याइँदै आएको छ।
तर प्रश्न उठ्छ—देशमा पर्याप्त अन्न उत्पादन हुँदाहुँदै पनि धेरै मानिसले किन पेटभरि भोजन र पर्याप्त पोषण पाउन सकिरहेका छैनन्?
यसको कारण खाद्यान्नको अभाव मात्र होइन। गरिबी, बेरोजगारी, खाद्यवस्तुको उच्च मूल्य, असमान वितरण र जनचेतनाको कमी पनि यसका प्रमुख कारण हुन्। पेट भर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। शरीरलाई स्वस्थ राख्न दाल, दूध, फलफूल, हरियो सागसब्जी तथा अन्य पौष्टिक खाद्यपदार्थ पनि आवश्यक हुन्छन्।
विश्वसामु भोकमरी ठूलो चुनौती
आज विश्व विज्ञान, प्रविधि र आर्थिक विकासका क्षेत्रमा धेरै अगाडि बढिसकेको छ। तर पनि विश्वका विभिन्न देशमा मानिसहरू भोकमरी र कुपोषणसँग सङ्घर्ष गरिरहेका छन्। कतै युद्ध र द्वन्द्वका कारण खाद्यान्नको अभाव छ भने कतै गरिबी र प्राकृतिक विपत्तिका कारण मानिसले पर्याप्त भोजन पाउन सकेका छैनन्।
भारतले खाद्यान्न उत्पादनमा उल्लेखनीय प्रगति गरेको भए पनि बालबालिका र गरिब परिवारसम्म पर्याप्त पोषण पुर्याउनु अझै चुनौतीपूर्ण छ। देशको वास्तविक सफलता त्यतिबेला मानिनेछ, जब कुनै पनि बालबालिका भोकै सुत्नुपर्ने अवस्था रहनेछैन र प्रत्येक परिवारले पौष्टिक भोजन पाउनेछ।
भोजनको बर्बादी रोक्नु पनि उत्तिकै आवश्यक
एकातिर गरिब परिवार भोजनका लागि सङ्घर्ष गरिरहेका हुन्छन् भने अर्कोतिर विवाह समारोह, होटल, सामाजिक कार्यक्रम तथा घरहरूमा ठूलो परिमाणमा भोजन खेर फालिन्छ। यस्तो अवस्थाले हामी सबैलाई गम्भीर भएर सोच्न बाध्य बनाउँछ।
भोजनको बर्बादीसँगै किसानको श्रम, पानी, विद्युत्, इन्धन र प्रकृतिका अमूल्य स्रोतसाधनसमेत खेर जान्छन्। त्यसैले हामीले आफ्नो व्यवहार र बानीमा परिवर्तन ल्याउन आवश्यक छ।
आफूले खान सक्ने परिमाणमा मात्र भोजन थालीमा लिनुपर्छ। बाँकी रहेको सुरक्षित भोजन आवश्यकतामा परेका मानिससम्म पुर्याउने प्रयास गर्नुपर्छ। सामाजिक समारोह तथा भोजभतेरमा भोजनको बर्बादी रोक्ने प्रभावकारी व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।
सरकार र समाजको साझा जिम्मेवारी
भोकमरी र कुपोषण अन्त्य गर्न सरकार, समाज र प्रत्येक नागरिकले मिलेर प्रयास गर्नुपर्छ। किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउनुपर्छ। खाद्यान्न भण्डारण र ढुवानीको राम्रो व्यवस्था हुनुपर्छ, ताकि खेतदेखि बजारसम्म पुग्दा खाद्यान्न नष्ट नहोस्।
बालबालिका, गर्भवती महिला तथा आवश्यकतामा परेका परिवारको पोषणमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। विद्यालय र सामाजिक संस्थामार्फत मानिसहरूलाई सन्तुलित भोजन तथा खाद्यवस्तुको उचित प्रयोगबारे सचेत गराउनुपर्छ।
हामी सबैले बुझ्नुपर्छ कि अन्नको संरक्षण गर्नु सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन। यसको सुरुआत आफ्नै घर, भान्छा र भोजनको थालीबाट हुन्छ।
अन्न बचाऔँ, मानवता निभाऔँ
विश्व खाद्य दिवस एक दिन मनाउने अवसर मात्र होइन, आफ्नो व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउने सन्देश पनि हो। भारतजस्तो विशाल देशमा प्रत्येक व्यक्तिले भोजनको बर्बादी रोक्ने सङ्कल्प गरेमा त्यसको सकारात्मक प्रभाव ठूलो हुन सक्छ।
आउनुहोस्, यस विश्व खाद्य दिवसमा हामी सङ्कल्प गरौँ—अन्नको अपमान गर्नेछैनौँ, भोजन खेर फाल्नेछैनौँ र आफ्नो वरपर कुनै पनि आवश्यकतामा परेको व्यक्ति भोकै रहेको देख्दा उदासीन भएर बस्नेछैनौँ।
“थालीमा आवश्यकताअनुसार मात्र लिऔँ, अन्न खेर जान नदिऔँ।”
याद राखौँ, अन्नको सम्मान गर्नु किसानको परिश्रमको सम्मान गर्नु हो, प्रकृतिको संरक्षण गर्नु हो र मानवताप्रतिको आफ्नो वास्तविक जिम्मेवारी पूरा गर्नु हो। जुन दिन देशका प्रत्येक नागरिकले यो भावनालाई आफ्नो जीवनमा आत्मसात् गर्नेछन्, त्यस दिन भोकमरी र खाद्यान्नको बर्बादीविरुद्धको हाम्रो सङ्घर्ष अझ बलियो हुनेछ।
अन्न बचाउनु केवल राम्रो बानी मात्र होइन, समुन्नत, संवेदनशील र समृद्ध समाज निर्माण गर्ने सङ्कल्प पनि हो।
