रक्सौल, पूर्वी चम्पारण।
कुनै पनि देशको वास्तविक पहिचान केवल आर्थिक प्रगति, अग्ला भवन, सडक तथा ठूला–ठूला योजनाले मात्र निर्धारण गर्दैन। त्यहाँका नागरिकको सोच, संस्कार, आपसी व्यवहार र सामाजिक उत्तरदायित्वले पनि देशको वास्तविक पहिचान निर्माण गर्छ। असल समाज त्यही हो, जहाँ नागरिक आफ्नो अधिकारप्रति सचेत हुनुका साथै अरूको अधिकार र आवश्यकताको सम्मान गर्न जान्दछन्।
लोकतन्त्र केवल निर्वाचन, सत्ता र राजनीतिक दलमा सीमित व्यवस्था होइन। यसको वास्तविक शक्ति सचेत नागरिक, स्वतन्त्र विचार, निष्पक्ष संस्था र जनताप्रति उत्तरदायी शासन व्यवस्थामा निहित हुन्छ। सरकारसँग प्रश्न गर्नु, आफ्ना असहमति व्यक्त गर्नु र जनहितका विषयमा आवाज उठाउनु प्रत्येक नागरिकको लोकतान्त्रिक अधिकार हो। तर यी अधिकारको प्रयोग गर्दा जिम्मेवारी, मर्यादा र तथ्यलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।
कुनै पनि सरकारको आलोचना गर्नु लोकतन्त्रविरोधी कार्य होइन, बरु लोकतान्त्रिक व्यवस्थालाई अझ राम्रो बनाउने महत्त्वपूर्ण माध्यम हो। त्यसैगरी विरोध गर्नुको अर्थ व्यवस्था बिगार्नु वा समाजमा तनाव सिर्जना गर्नु पनि होइन। शान्तिपूर्ण आन्दोलन, तथ्यमा आधारित प्रश्न र संवैधानिक प्रक्रियाबाट आफ्ना विचार राख्नु नै जिम्मेवार नागरिकको पहिचान हो।
आजको समयमा सूचना प्राप्त गर्ने अनेक माध्यम उपलब्ध छन्। सामाजिक सञ्जालले प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्ना विचार व्यक्त गर्ने अवसर दिएको छ। तर यससँगै गलत सूचना, अफवाह र अपूर्ण तथ्यको जोखिम पनि बढेको छ। त्यसैले कुनै पनि समाचार वा आरोपमाथि विश्वास गर्नुअघि त्यसको सत्यता जाँच गर्नु आवश्यक छ। लोकतन्त्रमा आवाज उठाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, सत्य र सही कुराको पक्षमा उभिनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
अर्कोतर्फ, समाजको वास्तविक सुन्दरता अधिकार र विचारको स्वतन्त्रतामा मात्र होइन, मानवीय संवेदनामा पनि देखिन्छ। जुन समाजमा भोकालाई खाना खुवाउने, आवश्यकतामा परेकालाई सहयोग गर्ने र दुःखमा परेका व्यक्तिलाई सहारा दिने भावना जीवित रहन्छ, त्यही समाज वास्तवमै समृद्ध कहलिन्छ।
दान गर्नुको अर्थ धन वा वस्तु दिनु मात्र होइन। भोकालाई खाना खुवाउनु, तिर्खाएकालाई पानी पिलाउनु, आवश्यकतामा परेका बालबालिकाको शिक्षामा सहयोग गर्नु, बिरामीलाई उपचारमा सघाउनु र निराश व्यक्तिलाई हौसला दिनु पनि दानकै विभिन्न रूप हुन्। कहिलेकाहीँ हाम्रा साना–साना प्रयासले अरूको जीवनमा ठूलो खुसी ल्याउन सक्छन्।
नेपाली तथा भारतीय संस्कृतिमा दान, सेवा र परोपकारलाई सधैँ विशेष महत्त्व दिइँदै आएको छ। हाम्रा धार्मिक तथा आध्यात्मिक मान्यताले पनि मानिसको कमाइ त्यतिबेला सार्थक हुन्छ, जब त्यसको केही अंश अरूको हितमा खर्च गरिन्छ भन्ने सन्देश दिन्छन्। दानको सबैभन्दा ठूलो विशेषता त्यसमा निहित भावना हो। कसैलाई सहयोग गर्नुको पछाडि प्रसिद्धि, देखावटीपन वा स्वार्थ लुकेको छ भने त्यसको वास्तविक महत्त्व घट्छ। साँचो सेवा त्यही हो, जसमा सहयोग प्राप्त गर्ने व्यक्तिको सम्मान र आत्मसम्मान सुरक्षित रहन्छ।
हामीले यो पनि बुझ्नुपर्छ कि दान गर्नु धनी व्यक्तिहरूको मात्र जिम्मेवारी होइन। प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो क्षमता र परिस्थितिअनुसार कसैलाई सहयोग गर्न सक्छ। कसैसँग धन हुन्छ भने कसैले आफ्नो समय दिन सक्छ। कसैले शिक्षा दिन सक्छ भने कसैले आफ्नो अनुभव र असल विचारमार्फत अरूको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ। मानवताको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति भनेकै अरूको काम आउन सक्ने भावना हो।
लोकतन्त्र र मानवताबीच गहिरो सम्बन्ध छ। लोकतन्त्रले हामीलाई समानता, स्वतन्त्रता र अधिकारको महत्त्व बुझाउँछ भने मानवीय संस्कारले अरूको अधिकार, दुःख र आवश्यकताप्रति संवेदनशील बन्न सिकाउँछ। यदि नागरिक आफ्ना अधिकारप्रति मात्र सचेत हुन्छन् तर अरूको पीडाप्रति उदासीन रहन्छन् भने समाजमा वास्तविक सद्भाव कायम हुन सक्दैन। त्यसैगरी मानिसहरू सेवा त गर्छन् तर अन्याय र गलत व्यवस्थाविरुद्ध आवाज उठाउने साहस राख्दैनन् भने सामाजिक परिवर्तन अधुरै रहन्छ।
आजको आवश्यकता भनेको हामीभित्र यी दुवै गुणको विकास गर्नु हो। अन्यायका अगाडि मौन नबसौँ, तर विरोध गर्दा मर्यादा पनि नबिर्सौँ। आवश्यकतामा परेकालाई सहयोग गरौँ, तर उनीहरूको विवशतालाई आफ्नो प्रचारको माध्यम नबनाऔँ। सरकारसँग जवाफदेहिता मागौँ र आफैँ पनि नागरिक कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पालना गरौँ।
अन्ततः कुनै पनि देशको भविष्य सरकारका नीतिले मात्र होइन, नागरिकको चरित्र र सामूहिक सोचले पनि निर्धारण गर्छ। सचेतनाले लोकतन्त्रको रक्षा गर्छ भने करुणाले समाजलाई एकताबद्ध बनाइराख्छ। विचारमा स्वतन्त्रता, व्यवहारमा विनम्रता, कर्ममा इमानदारी र हृदयमा परोपकारको भावना भए मात्र स्वस्थ, सशक्त र आदर्श समाज निर्माण गर्न सकिन्छ।
याद राखौँ, लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति जनताको सचेत आवाज हो भने मानवताको वास्तविक पहिचान आवश्यकतामा परेका व्यक्तिको अनुहारमा फर्किएको मुस्कान हो। आफ्नो अधिकारप्रति सचेत रहनु र अरूप्रति संवेदनशील बन्नु नै असल नागरिक तथा सच्चा मानव हुनुको सबैभन्दा ठूलो प्रमाण हो।
