राहुल गुप्ता
काठमाडौं । भारतीय विदेश सचिव को नेपाल भ्रमण अन्तिम समयमा आएर स्थगित भएपछि नेपाल–भारत कूटनीतिक सम्बन्धभित्र नयाँ बहस सुरु भएको छ । भारतीय प्रधानमन्त्री को औपचारिक निमन्त्रणापत्र बोकेर नेपाल आउन तयारीमा रहेका मिश्रीको भ्रमण प्रधानमन्त्री सँग भेटघाटको समय सुनिश्चित हुन नसकेपछि रोकिएको भारतीय कूटनीतिक स्रोतहरूको दाबी छ ।
भारतीय पक्षले यो भ्रमणलाई केवल औपचारिक कूटनीतिक भेटका रूपमा नभई आगामी उच्चस्तरीय राजनीतिक संवादको तयारीका रूपमा लिएको थियो । विशेषगरी प्रधानमन्त्री शाहलाई भारत भ्रमणको निम्तो दिने, द्विपक्षीय सम्बन्धका केही संवेदनशील एजेन्डामा प्रारम्भिक समझदारी बनाउने तथा पछिल्लो समय सुस्त देखिएको राजनीतिक तहको संवादलाई पुनः सक्रिय बनाउने उद्देश्यसहित मिश्री नेपाल आउन लागेका थिए । तर भ्रमणअघि नै प्रधानमन्त्रीसँग भेटको सुनिश्चितता नआएपछि भारतीय पक्षले भ्रमण तत्कालका लागि स्थगित गर्ने निर्णय गरेको स्रोतको भनाइ छ ।
यो घटनालाई सामान्य प्रोटोकल व्यवस्थापनको समस्या मात्र मानिएको छैन । काठमाडौंस्थित कूटनीतिक वृत्तमा यसलाई प्रधानमन्त्री शाहको कार्यशैली, विदेशी कूटनीतिज्ञहरूसँगको दूरी र नेपाल सरकारको समग्र कूटनीतिक सन्देशसँग जोडेर हेरिएको छ ।
भारतीय पक्ष निकट स्रोतहरूका अनुसार विदेश सचिव स्तरको भ्रमणमा प्रधानमन्त्रीसँगको शिष्टाचार भेटलाई अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ । विशेषगरी जब भ्रमणको उद्देश्य नै भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीको औपचारिक निमन्त्रणापत्र हस्तान्तरण गर्नु हो, त्यस्तो अवस्थामा भेट नै नहुने संकेत आउनु भारतका लागि असहज विषय बनेको थियो ।
एक कूटनीतिक स्रोतका अनुसार भारतीय दूतावासमार्फत प्रधानमन्त्री कार्यालयसँग भेटको समय माग गरिएको थियो । प्रारम्भिक तहमा सकारात्मक संकेत देखिए पनि अन्तिम समयसम्म औपचारिक सहमति नआएपछि भ्रमण रोक्ने निर्णय भएको हो ।
स्रोतका अनुसार भारतीय पक्षले “प्रधानमन्त्री उपलब्ध नहुने अवस्थामा भ्रमणको औचित्य कमजोर हुने” निष्कर्ष निकालेको थियो । यही कारण भ्रमणलाई केही समयपछि पुनः तय गर्ने गरी हाललाई स्थगित गरिएको बताइएको छ।
प्रधानमन्त्री बालेन शाह पछिल्लो समय विदेशी कूटनीतिक प्रतिनिधिहरूसँगको भेटघाटमा अत्यन्त सीमित देखिएका छन् । सरकार गठनपछि केही औपचारिक भेटबाहेक उनले विदेशी प्रतिनिधिमण्डलसँग सक्रिय संवाद नगरेको आरोप लाग्दै आएको छ ।
प्रधानमन्त्री निकट स्रोतहरू भने शाहको शैलीलाई “नियन्त्रित कूटनीतिक पहुँच” का रूपमा व्याख्या गर्छन् । उनीहरूका अनुसार प्रधानमन्त्री अनावश्यक भेटघाटमा समय खर्च गर्न चाहँदैनन् र आवश्यक तयारी तथा स्पष्ट एजेन्डाबिना हुने औपचारिक भेटप्रति उत्साहित छैनन् ।
तर कूटनीतिक वृत्तका अधिकारीहरू यसलाई फरक रूपमा व्याख्या गर्छन् । उनीहरूका अनुसार प्रधानमन्त्रीले विदेशी प्रतिनिधिहरूसँग निरन्तर संवाद कायम राख्नु अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको आधारभूत आवश्यकता हो । विशेषगरी नेपालजस्तो भूराजनीतिक रूपमा संवेदनशील मुलुकमा प्रधानमन्त्रीको पहुँच र सक्रियता अन्तर्राष्ट्रिय सन्देशसँग जोडिने उनीहरूको तर्क छ ।
पूर्वराजदूतहरूको भनाइमा विदेश सचिव स्तरको भ्रमण स्थगित हुनु सामान्य घटना होइन । यसले दुई देशबीच कुनै औपचारिक विवाद नदेखिए पनि संवादको तहमा असहजता रहेको संकेत दिन्छ ।
भारतीय विदेश सचिवको भ्रमण स्थगित हुनु अघि पनि केही यस्तै घटनाहरू सार्वजनिक भएका थिए । हालै नेपाल आएका अमेरिकी सहायक विदेशमन्त्री ले प्रधानमन्त्री शाहसँग भेटका लागि पटक–पटक प्रयास गरेको स्रोतहरूको दाबी छ । तर अन्तिम समयमा भेट तय हुन सकेन ।
त्यसपछि अमेरिकी राष्ट्रपति का विशेष दूत नेपाल भ्रमणमा आएका बेला पनि प्रधानमन्त्रीसँग भेटको प्रयास भएको थियो । तर त्यो प्रयास पनि सफल नभएको बताइन्छ ।
लगातार विदेशी प्रतिनिधिहरूले प्रधानमन्त्रीसँग भेट नपाएको विषयले अहिले सिंहदरबार र कूटनीतिक समुदायमा अनेक प्रश्न उठाएको छ । कतिपयले यसलाई प्रधानमन्त्री कार्यालयको कमजोर समन्वय मानेका छन् भने केहीले प्रधानमन्त्री शाह जानाजानी “दूरी कायम गर्ने रणनीति” मा रहेको टिप्पणी गरेका छन् ।
भारतले नेपालमा नयाँ राजनीतिक नेतृत्वसँग सम्बन्ध पुनः परिभाषित गर्न खोजिरहेको विश्लेषण कूटनीतिक क्षेत्रका जानकारहरूले गरेका छन् । प्रधानमन्त्री शाहको उदय परम्परागत राजनीतिक शक्तिबाट नभई वैकल्पिक राजनीतिक छविबाट भएको मानिन्छ । त्यसैले भारतसहित अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरूले उनको प्राथमिकता, विदेश नीति दृष्टिकोण र क्षेत्रीय रणनीतिबारे नजिकबाट बुझ्न खोजिरहेका छन् ।
प्रधानमन्त्री मोदीले दक्षिण एशियाली छिमेकी मुलुकहरूसँग प्रत्यक्ष राजनीतिक सम्बन्धलाई प्राथमिकतामा राख्दै आएका छन् । नेपालसँग सम्बन्ध कहिले अत्यन्त नजिक त कहिले तनावपूर्ण हुँदै आएको इतिहास छ । पछिल्ला वर्षहरूमा सीमा विवाद, राजनीतिक परिवर्तन, चीनको प्रभाव विस्तार र क्षेत्रीय रणनीतिक प्रतिस्पर्धाले नेपाल–भारत सम्बन्धलाई थप संवेदनशील बनाएको छ ।
यस्तो अवस्थामा भारतीय विदेश सचिवको काठमाडौं भ्रमणलाई सामान्य शिष्टाचार भ्रमणभन्दा ठूलो राजनीतिक संकेतका रूपमा हेरिएको थियो । विशेषगरी प्रधानमन्त्री शाहलाई भारत भ्रमणको निम्तो दिने तयारीले नयाँ राजनीतिक तहको संवाद सुरु हुने अपेक्षा गरिएको थियो ।
तर भ्रमण स्थगित भएपछि अहिले भारतीय पक्षले प्रधानमन्त्री शाहको प्राथमिकता र व्यवहारलाई अझ नजिकबाट मूल्यांकन गर्न थालेको चर्चा कूटनीतिक वृत्तमा छ ।
प्रधानमन्त्री कार्यालय निकट केही अधिकारीहरूले भने भ्रमण स्थगित हुनुमा प्रधानमन्त्रीको असहमति मात्र कारण नभएको दाबी गरेका छन् । उनीहरूका अनुसार भ्रमणको एजेन्डा, भेटघाटको ढाँचा र राजनीतिक सन्देशबारे पर्याप्त तयारी नपुगेकाले कार्यक्रम अघि बढ्न नसकेको हो ।
एक अधिकारीका अनुसार प्रधानमन्त्री शाह “औपचारिक फोटो सेसन” शैलीका भेटघाटभन्दा परिणाममुखी संवादमा विश्वास गर्छन् ।
“प्रधानमन्त्रीको समय व्यवस्थापन अहिले निकै कडाइका साथ भइरहेको छ । भेट हुनै नहुने भन्ने होइन, तर स्पष्ट तयारी र आवश्यक एजेन्डा चाहिन्छ,” ती अधिकारीले भने ।
यद्यपि कूटनीतिक अभ्यासमा विदेश सचिव स्तरको भ्रमणका लागि यस्तो तर्क असामान्य मानिन्छ । सामान्यतया यस्ता भ्रमणहरू महिनौँअघि नै समन्वय गरेर तय गरिन्छन् । भ्रमण सार्वजनिक चर्चामा आइसकेपछि अन्तिम समयमा स्थगित हुनु अस्वाभाविक घटनाका रूपमा हेरिएको छ ।
विश्लेषकहरूका अनुसार यो घटनाले तत्काल नेपाल–भारत सम्बन्धमा ठूलो संकट नल्याए पनि मनोवैज्ञानिक प्रभाव अवश्य पार्न सक्छ । विशेषगरी भारतले नेपालको राजनीतिक नेतृत्वसँग प्रत्यक्ष सम्पर्कलाई उच्च प्राथमिकतामा राख्ने भएकाले यस्ता घटनाले विश्वासको स्तरमा असर पार्न सक्ने उनीहरूको भनाइ छ ।
नेपाल–भारत सम्बन्ध परम्परागत रूपमा राजनीतिक, आर्थिक, सांस्कृतिक र सुरक्षा आयामसँग जोडिएको छ । दुई देशबीच खुला सीमा, श्रम आवतजावत, व्यापार, ऊर्जा सहकार्य र सुरक्षा साझेदारीजस्ता विषय अत्यन्त संवेदनशील छन् ।
यस्तो अवस्थामा उच्चस्तरीय संवादमा देखिएको असहजताले भविष्यका कूटनीतिक कार्यक्रमहरूमा सावधानी बढाउने अनुमान गरिएको छ । केही विश्लेषकहरूले भारतले अब प्रधानमन्त्री कार्यालयभन्दा अन्य शक्ति केन्द्रहरूसँग सम्बन्ध सुदृढ बनाउन ध्यान दिन सक्ने संकेत गरेका छन् ।
नेपाल पछिल्लो समय दक्षिण एशियाली भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाको केन्द्रजस्तै बनेको छ । भारत, चीन र अमेरिकाले नेपालमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न विभिन्न तहमा सक्रियता बढाइरहेका छन् ।
अमेरिकी उच्च अधिकारीहरूको भ्रमण, चिनियाँ प्रतिनिधिमण्डलहरूको निरन्तर सक्रियता तथा भारतीय राजनीतिक चासोले काठमाडौंलाई संवेदनशील कूटनीतिक मैदान बनाएको छ । यही बीच प्रधानमन्त्री शाहले विदेशी शक्तिहरूसँग दूरी कायम गरिरहेको सन्देश बाहिर जाँदा त्यसलाई विभिन्न कोणबाट विश्लेषण गर्न थालिएको छ ।
कतिपयले यसलाई “सन्तुलित विदेश नीति” को संकेत भनेका छन् भने अरूले “अनुभवहीन कूटनीतिक व्यवस्थापन” का रूपमा आलोचना गरेका छन् ।
स्रोतहरूका अनुसार प्रधानमन्त्रीको कूटनीतिक पहुँच सीमित भइरहेका विषयमा सरकारभित्रै पनि असन्तुष्टि बढ्न थालेको छ । केही मन्त्रीहरूले विदेशी प्रतिनिधिहरूसँग नियमित संवाद आवश्यक रहेको सुझाव दिएको चर्चा छ ।
विशेषगरी लगानी, विकास सहायता, ऊर्जा सहकार्य र क्षेत्रीय व्यापारसँग सम्बन्धित विषयमा प्रधानमन्त्री तहको सक्रियताले सकारात्मक सन्देश जाने तर्क सरकारकै केही अधिकारीहरूको छ ।
तर प्रधानमन्त्री निकट समूह भने अहिलेको आलोचनालाई “पुरानो राजनीतिक संस्कारको प्रतिक्रिया” का रूपमा व्याख्या गर्छ । उनीहरूका अनुसार विगतमा जस्तो अनौपचारिक पहुँच र पर्दापछाडिको कूटनीतिक अभ्यासलाई अहिले नियन्त्रण गर्न खोजिएको हो ।
भारतीय विदेश सचिव विक्रम मिश्रीको भ्रमण स्थगित भए पनि दुवै पक्षले कूटनीतिक संवाद पूर्ण रूपमा रोकिएको संकेत दिएका छैनन् । स्रोतहरूका अनुसार आगामी केही साताभित्र नयाँ मिति तय गर्ने प्रयास हुन सक्छ ।
यदि भ्रमण पुनः तय भयो भने त्यसअघि प्रधानमन्त्री कार्यालय र भारतीय पक्षबीच आवश्यक राजनीतिक समझदारी हुने अनुमान गरिएको छ । भारतले प्रधानमन्त्री शाहको भारत भ्रमणलाई महत्वका साथ हेरेकाले निमन्त्रणापत्र हस्तान्तरण प्रक्रिया अन्ततः सम्पन्न हुने सम्भावना कायमै रहेको जानकारहरू बताउँछन् ।
तर हालको घटनाले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न भने उठाएको छ नेपालले बदलिँदो भूराजनीतिक परिवेशमा आफ्नो कूटनीतिक प्राथमिकता कसरी तय गर्दैछ ?
प्रधानमन्त्री शाहको शैली वास्तवमै “स्वतन्त्र र सन्तुलित” कूटनीतिक दृष्टिकोण हो कि अनुभवको अभावबाट उत्पन्न दूरी ? यो प्रश्नको उत्तर आगामी दिनका कूटनीतिक गतिविधिले स्पष्ट पार्नेछन् ।
अहिलेलाई भने भारतीय विदेश सचिव विक्रम मिश्रीको स्थगित भ्रमणले सिंहदरबारदेखि काठमाडौंको कूटनीतिक वृत्तसम्म एउटा सन्देश छोडेको छ नेपालभित्रको सत्ता शैली बदलिएको छ, तर त्यसको प्रभाव अब अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा समेत देखिन थालेको छ ।
