विशेष लेख | लेखिका : नाज्मा सुल्ताना नीला
एउटा प्रश्न बारम्बार मनमा उठ्छ—वृद्धाश्रम स्थापना गर्ने सोच सबैभन्दा पहिले कसको मनमा आएको थियो? समाजमा ज्येष्ठ नागरिकका लागि छुट्टै आश्रयस्थलको आवश्यकता पक्कै पनि कुनै वास्तविक परिस्थितिबाट उत्पन्न भएको हुन सक्छ। तर, के हामीले कहिल्यै यस्तो समाज निर्माण गर्नेबारे सोचेका छौँ, जहाँ कुनै पनि आमाबुबाले सन्तानको बेवास्ता, उदासीनता वा हेरचाहको अभावका कारण आफ्नै परिवार छोडेर बस्नुपर्ने अवस्था नआओस्?
म वृद्धाश्रमको विरोध गर्दिनँ। मेरो चिन्ता त्यो मानसिकताप्रति हो, जसले कहिलेकाहीँ आफ्नै सन्तानको घरमा जन्मदिने आमाबुबालाई बोझ ठान्छ। म यस्तो समाजको सपना देख्छु, जहाँ प्रत्येक छोरा र छोरीले आफ्ना आमाबुबालाई जीवनभर आवश्यक हेरचाह, सुरक्षा, सम्मान र आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु आफ्नो जिम्मेवारी हो भन्ने कुरा बुझून्।
एकजना बुबाको कल्पना गरौँ, जसले आफ्ना सन्तानको भविष्य सुरक्षित बनाउन जीवनभर परिश्रम गरे, आफ्ना इच्छा र सुखसुविधा त्यागे अनि सन्तान सफल होऊन् भनेर आफ्ना सपनासमेत पछाडि राखे। त्यही बुबाले जीवनको अन्तिम चरणमा किन एक्लोपन र असुरक्षासँग सङ्घर्ष गर्नुपर्ने?
त्यस्तै, एउटी आमालाई सम्झौँ, जसले सन्तान बिरामी हुँदा रातभर जाग्राम बसिन्, आफ्ना सन्तानलाई खुवाउन आफूले खाने खाना त्यागिन् र सधैँ सन्तानको खुसीलाई आफ्नै खुसीभन्दा माथि राखिन्। उमेर ढल्किँदै जाँदा त्यही आमाले आफ्नै सन्तानको घरमा बस्नका लागि किन ठाउँ खोज्नुपर्ने?
आमाबुबाले सन्तान हुर्काउँदा सामान्यतया खर्चको हिसाब गर्दैनन्। उनीहरूले कति रात निद्रा त्यागे, कति दुःख सहनुपर्यो र आफ्ना कति अवसर त्याग्नुपर्यो भन्ने कुरा गन्दैनन्। सन्तान बिरामी हुँदा उनीहरू उपचारका लागि दौडिन्छन्। सन्तानले राम्रो भविष्यको सपना देख्दा उनीहरू आफ्नो वर्तमानको सुख त्यागेर त्यो सपना पूरा गर्न लागिपर्छन्।
तर, जब सन्तान हुर्किन्छन्, आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बन्छन्, आफ्नो पेसा वा व्यवसाय स्थापित गर्छन् र आफ्नै परिवार बनाउँछन्, तब कहिलेकाहीँ परिस्थितिमा परिवर्तन आउँछ। कुनै समय परिवारको केन्द्रमा रहेका आमाबुबा उमेर बढ्दै जाँदा परिवारको किनारामा धकेलिन पुग्छन्।
उनीहरूको उपचारको आवश्यकता झन्झट मानिन सक्छ। उनीहरूका कुरा सुन्ने समय कम हुन सक्छ। उमेर वा रोगका कारण अरूमा निर्भर हुनुपर्ने अवस्थालाई अनावश्यक जिम्मेवारी ठानिन सक्छ। कतिपय परिवारमा आमाबुबाका लागि एउटै छानामुनि ठाउँ त हुन्छ, तर उनीहरूका लागि सन्तानको मनमा पर्याप्त ठाउँ हुँदैन।
कस्तो पीडादायी विरोधाभास! जुन बुबाले कुनै समय सन्तानको हात समातेर हिँड्न सिकाए, वृद्धावस्थामा त्यही बुबालाई अरू कसैले हात समातेर हिँडाउनुपर्ने हुन सक्छ। जुन आमाले मायाले सन्तानलाई खाना खुवाइन्, उमेर ढल्किएपछि त्यही आमालाई दैनिक सामान्य काम गर्न पनि सहयोग चाहिन सक्छ। के उनीहरूको हेरचाह गर्नु साँच्चै बोझ बन्नुपर्छ?
अवश्य पनि सबै सन्तान यस्ता हुँदैनन्। धेरै सन्तान आफ्ना आमाबुबाको स्वास्थ्य, आर्थिक सुरक्षा, हेरचाह र सम्मानका लागि समर्पित हुन्छन्। तर केही परिवारले गरिबी, सीमित आवास, विशेष स्वास्थ्य सेवा वा निरन्तर हेरचाहको आवश्यकताजस्ता वास्तविक कठिनाइ सामना गर्नुपर्छ। वृद्धाश्रममा बस्दैमा कसैले आमाबुबालाई त्यागेको प्रमाणित हुँदैन। कतिपय ज्येष्ठ नागरिकका लागि आवासीय हेरचाह सुरक्षित र उपयुक्त विकल्प हुन सक्छ।
तर वास्तविक प्रश्न यो हो—जब आमाबुबा आफ्नै इच्छाले वा स्वास्थ्यसम्बन्धी आवश्यकताले नभई सन्तानले जिम्मेवारी लिन नचाहेका कारण परिवारबाट टाढिन बाध्य हुन्छन्, तब त्यसको जिम्मेवारी कसले लिने?
ज्येष्ठ नागरिकका लागि आश्रयस्थल स्थापना गर्नुका साथै समाजले आमाबुबाको पालनपोषण, उपचार, सुरक्षा र सम्मान सुनिश्चित गर्ने कानुन तथा सामाजिक सहयोग प्रणालीलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। उद्देश्य वृद्धाश्रमको सङ्ख्या बढाउनु मात्र होइन, आमाबुबाले उपेक्षा र परित्याग भोग्नुपर्ने अवस्थालाई कम गर्नु हुनुपर्छ।
बङ्गलादेशमा आमाबुबाको पालनपोषणसम्बन्धी कानुनी व्यवस्था छ। सन् २०१३ को आमाबुबाको पालनपोषणसम्बन्धी कानुनले सन्तानको आमाबुबाप्रतिको जिम्मेवारीका लागि कानुनी आधार प्रदान गरेको छ। अब आवश्यक छ—यस विषयमा जनचेतना बढाउनु, कानुनको उचित कार्यान्वयन गर्नु र ज्येष्ठ नागरिकले डर, अपमान वा अनावश्यक पारिवारिक विवादबिना आफ्नो अधिकारको संरक्षण पाउने वातावरण बनाउनु।
तर, के कानुनले मात्र माया सुनिश्चित गर्न सक्छ? कानुनले जिम्मेवारी तोक्न र दायित्व पूरा नभए न्याय खोज्ने बाटो खोल्न सक्छ, तर हृदयमा स्नेह उत्पन्न गर्न सक्दैन। त्यसका लागि परिवारभित्रै असल संस्कार, सामाजिक चेतना र व्यवहारबाट देखाइने जिम्मेवारी आवश्यक हुन्छ।
एउटै घरमा बस्दैमा आमाबुबा खुसी छन् भन्ने हुँदैन। सन्तान र नातिनातिनासँग एउटै छानामुनि बसेर पनि ज्येष्ठ नागरिकले गहिरो एक्लोपन महसुस गर्न सक्छन्। खाना उपलब्ध हुन सक्छ, औषधि किनिदिन सकिन्छ, बस्ने कोठा पनि हुन सक्छ, तर उनीहरूका कुरा सुन्न केही समय निकाल्ने मानिस नहुन सक्छ।
एकजना वृद्ध बुबालाई महँगा कपडा आवश्यक नहुन सक्छ। दिनको अन्त्यमा सन्तान केही मिनेट उहाँसँग बसेर कुरा गरिदिए पुग्न सक्छ। एउटी वृद्ध आमाले विलासी भोजन वा महँगा उपहारको अपेक्षा नगर्न सक्छिन्। उहाँले केवल सन्तानले एकपटक सोधिदिएको चाहना राख्न सक्नुहुन्छ—“आमा, आज तपाईंलाई कस्तो छ?”
यस्ता साना शब्दहरू भौतिक सम्पत्तिभन्दा धेरै मूल्यवान् हुन सक्छन्। केही समय, धैर्यपूर्वक सुनिदिने व्यवहार र साँचो चासोले जीवनको अन्तिम चरणमा रहेका व्यक्तिलाई ठूलो सान्त्वना दिन सक्छ।
हामी सन्तानका लागि घर बनाउँछौँ, सम्पत्ति जोड्छौँ र उनीहरूको उज्ज्वल भविष्य सुरक्षित गर्न मेहनत गर्छौँ। तर, के हामी उनीहरूलाई यस संसारमा ल्याउने आमाबुबाप्रतिको जिम्मेवारी पनि सिकाउँछौँ? सन्तानलाई शिक्षित र सफल बनाउनु महत्त्वपूर्ण छ, तर उनीहरूलाई दयालु, संवेदनशील र जिम्मेवार मानिस बनाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
बालबालिकाले हामीले भनेको कुरा मात्र होइन, हामीले गरेको व्यवहार पनि हेरेर सिक्छन्। उनीहरूले आफ्ना आमाबुबाले हजुरबा–हजुरआमालाई माया र सम्मान गरेको देखे भने हेरचाह र जिम्मेवारीको महत्त्व बुझ्छन्। तर परिवारका ज्येष्ठ सदस्यलाई बेवास्ता गरिएको वा अपमान गरिएको देखिरहे भने त्यस्तो व्यवहारलाई सामान्य ठान्न सक्छन्।
त्यसैले आमाबुबाप्रतिको सम्मान केवल पारिवारिक सम्बन्धको विषय होइन। यो भावी पुस्तामा मानवीय मूल्य र जिम्मेवारी विकास गर्ने आधार पनि हो।
यो जिम्मेवारी परिवारमा मात्र सीमित हुँदैन। राज्य र समाजको पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। सबै ज्येष्ठ नागरिकका सन्तान हुँदैनन्, सबै सन्तान आर्थिक रूपमा सक्षम हुँदैनन् र सबै परिवारले विशेष हेरचाहको व्यवस्था गर्न सक्दैनन्। कतिपय ज्येष्ठ नागरिक एक्लै बस्छन् भने कतिपय रोग, अशक्तता, दुर्व्यवहार वा आर्थिक असुरक्षाको सामना गर्छन्।
त्यसैले सरकारले सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम, सहज स्वास्थ्य सेवा, किफायती दीर्घकालीन हेरचाह, सुरक्षित आवासीय सुविधा र जोखिममा रहेका ज्येष्ठ नागरिकका लागि सहयोग प्रणालीलाई बलियो बनाउनुपर्छ। साथै, वृद्ध आमाबुबाको हेरचाह गर्न कठिनाइ भोगिरहेका परिवारलाई पनि आवश्यक मार्गदर्शन र सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ।
आमाबुबाको जिम्मेवारी लिनु भनेको हरेक परिस्थितिमा एउटै घरमा बस्नैपर्छ भन्ने होइन। रोजगारी, भौगोलिक दूरी, स्वास्थ्य अवस्था वा व्यक्तिगत सुरक्षाका कारण सँगै बस्न सम्भव नहुन सक्छ। तर भौतिक दूरी भावनात्मक दूरी बन्नु हुँदैन। नियमित सम्पर्क, आर्थिक सहयोग, उपचारको व्यवस्था, उनीहरूको इच्छाको सम्मान र जीवनमा निरन्तर साथ दिनु पनि साँचो हेरचाहका उदाहरण हुन्।
वृद्धावस्था कुनै कमजोरी होइन, जसले मानिसको मूल्य घटाउँछ। रोग लाग्नु कसैलाई सम्मानबाट वञ्चित गर्ने कारण होइन। शारीरिक शक्ति घट्दैमा जीवनभरको योगदान, त्याग र मायाको महत्त्व समाप्त हुँदैन।
आज हामीमध्ये धेरैजना आत्मनिर्भर छौँ, सक्रिय छौँ र आफ्ना लक्ष्य पूरा गर्न व्यस्त छौँ। तर समयले सबैलाई परिवर्तन गर्छ। एक दिन हामीलाई पनि सहयोग, साथ र भरोसाको आवश्यकता पर्न सक्छ। हामीले बोलेका कुरा सुनिदिने, बिरामी हुँदा छेउमा बसिदिने र कठिन समयमा धैर्यपूर्वक व्यवहार गरिदिने मानिसको चाहना हुन सक्छ।
त्यस्तो भविष्यका लागि हामी कस्तो समाज छोडेर जानेछौँ? यसको उत्तर आज हामी आफ्ना आमाबुबासँग कस्तो व्यवहार गर्छौँ र भावी पुस्तालाई कस्ता मूल्य सिकाउँछौँ भन्ने कुरामा निर्भर गर्छ।
समाधान वृद्धाश्रम बन्द गर्नु होइन। समाधान भनेको वृद्धाश्रमलाई आवश्यक पर्ने वा आफ्नै इच्छाले त्यहाँ बस्न चाहने व्यक्तिका लागि सुरक्षित र सम्मानजनक स्थान बनाउनु हो, न कि आफ्नै परिवारबाट परित्यक्त आमाबुबाको अन्तिम गन्तव्य।
म यस्तो बङ्गलादेश देख्न चाहन्छु, जहाँ कुनै पनि आमाबुबाले सन्तानको उपेक्षाका कारण घर छोडेर आश्रय खोज्न बाध्य हुन नपरोस्। जहाँ आमाबुबाको पालनपोषण जिम्मेवारीका रूपमा स्वीकार गरियोस्, उनीहरूप्रतिको सम्मान पारिवारिक संस्कार बनोस् र उनीहरूको अधिकारको संरक्षण राज्य तथा समुदायको साझा प्रतिबद्धता होस्।
त्यसैले म फेरि त्यही प्रश्न उठाउन चाहन्छु, जसले यो लेख लेख्न प्रेरित गर्यो—वृद्धाश्रम निर्माणसँगै आमाबुबाले जीवनको अन्तिम चरणमा सुरक्षा, सम्मान र माया प्राप्त गर्न सक्ने समाज निर्माण गर्न हामीले अझ धेरै प्रयास गर्न सक्दैनौँ र?
हाम्रा आमाबुबा हाम्रो जीवनका जरा हुन्। उनीहरूको त्यागले नै हाम्रा उपलब्धि, अवसर र पहिचान निर्माण गर्न ठूलो योगदान दिएको हुन्छ। आफ्ना जरालाई बेवास्ता गर्ने समाजले आफूलाई वास्तवमै मानवीय र संवेदनशील भन्न सक्दैन।
वृद्धाश्रम आवश्यक पर्नेहरूका लागि रहून्, तर कुनै पनि आमाबुबाले सन्तानको उपेक्षाका कारण घर छोड्न बाध्य हुन नपरोस्। उनीहरूको जीवनको अन्तिम चरण सुरक्षा, सम्मान, साथ र मायाले भरिपूर्ण होस्। किनकि आमाबुबाका लागि सबैभन्दा ठूलो पुरस्कार धनसम्पत्ति वा विलासिता होइन, आफ्ना सन्तानको साँचो माया हो। अनि सबैभन्दा ठूलो आश्रय केवल एउटा घर होइन, सन्तानको हृदयमा सुरक्षित स्थान हो।
