रक्सौल, पूर्वी चम्पारण।
भारतीय संस्कृतिमा चाडपर्वहरू खुसी मनाउने माध्यम मात्र होइनन्, यी जीवनलाई सुन्दर बनाउने संस्कार, भावना र सम्बन्धका अमूल्य धरोहर पनि हुन्। यस्तै चाडपर्वमध्ये भाइटीकाको विशेष स्थान रहेको छ। दीपावलीपछि मनाइने यो पर्व दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको अटुट प्रेम, विश्वास, सम्मान र आत्मीयताको प्रतीक हो। बदलिँदो समयसँगै संसारका धेरै सम्बन्धहरू परिवर्तन भइरहे पनि दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध यस्तो अमूल्य बन्धन हो, जसमा बाल्यकालका रमाइला क्षण, सानातिना झगडा, अनगिन्ती सम्झना र जीवनभर एकअर्काको साथमा उभिने भावना लुकेको हुन्छ।
भाइटीकालाई यम द्वितीया पनि भनिन्छ। पौराणिक मान्यताअनुसार सूर्यदेव र संज्ञाका सन्तान यमराज र यमुनाबीच गहिरो स्नेह थियो। एकपटक यमराज आफ्नी बहिनी यमुनाको घर पुगेका थिए। बहिनीले उनको आदरसत्कार गरिन्, निधारमा टीका लगाइदिइन् र प्रेमपूर्वक भोजन गराइन्। बहिनीको स्नेहबाट प्रसन्न भएका यमराजले वरदान माग्न आग्रह गरे। त्यसपछि यमुनाले यस दिन आफ्नी बहिनीको घरमा जाने, उनको आतिथ्य स्वीकार गर्ने र टीका लगाउने दाजुभाइलाई सुख, समृद्धि तथा दीर्घायु प्राप्त होस् भन्ने कामना गरिन्। त्यसै समयदेखि भाइटीका मनाउने परम्परा सुरु भएको धार्मिक विश्वास रहिआएको छ।
यस पर्वसँग जोडिएको अर्को सुन्दर परम्परा पनि छ। दिदीबहिनीहरूले दाजुभाइको निधारमा टीका लगाएर उनीहरूको सुख, समृद्धि र मंगलमय जीवनको कामना गर्छन्। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई उपहार प्रदान गर्दै उनीहरूको खुसी, सुरक्षा र सम्मानप्रति आफ्नो प्रतिबद्धता व्यक्त गर्छन्। यो केवल एउटा धार्मिक विधि नभई एकअर्काप्रतिको जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने भावनात्मक सन्देश पनि हो।
भाइटीकाको वास्तविक सुन्दरता सजावट, मिठाई र उपहारमा मात्र सीमित छैन, बरु ती भावनाहरूमा निहित छ, जसलाई शब्दमा पूर्ण रूपमा व्यक्त गर्न सकिँदैन। कतै दिदीबहिनी आफ्ना दाजुभाइको प्रतीक्षामा हुन्छन् भने कतै टाढा रहेका दाजुभाइ यस दिन घर फर्कने प्रयास गर्छन्। कुनै परिवारमा वर्षौंपछि दाजुभाइ र दिदीबहिनीको भेट हुन्छ भने कतै पुराना सम्झनाले आँखासमेत रसाउँछन्। यही नै यस पर्वको वास्तविक सुन्दरता हो।
मेरो विचारमा भाइटीकाको सबैभन्दा ठूलो सन्देश सम्बन्धलाई चाडपर्वमा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन भन्ने हो। दिदीबहिनीको सम्मान गर्नु, उनका भावनाको कदर गर्नु र आवश्यक परेको समयमा साथ दिनु नै दाजुभाइको प्रेमको वास्तविक पहिचान हो। त्यसैगरी दिदीबहिनीको स्नेह, विश्वास र दाजुभाइको सुखदुःखमा सहभागी हुने भावनाले यो सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ।
आजको व्यस्त जीवनशैलीमा काम, जिम्मेवारी र भौगोलिक दूरीका कारण मानिसहरूले आफ्ना प्रियजनलाई पर्याप्त समय दिन सकिरहेका छैनन्। यस्तो अवस्थामा भाइटीकाले हामीलाई आफ्ना सम्बन्ध र परिवारतर्फ फर्कने अवसर प्रदान गर्छ। यस पर्वले महँगा उपहारभन्दा पनि आफ्ना प्रियजनलाई दिएको समय, आत्मीयता र सच्चा साथ बढी मूल्यवान् हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
हामीले यस पर्वलाई नयाँ सोचका साथ मनाउन आवश्यक छ। दाजुभाइले दिदीबहिनीको रक्षा गर्ने वचन मात्र नदिई उनीहरूको स्वतन्त्रता, शिक्षा, सपना र आत्मसम्मानको समेत सम्मान गर्नुपर्छ। त्यसैगरी दिदीबहिनीले पनि दाजुभाइको सफलतासँगै उनीहरूको संघर्षमा मनोबल बढाउनुपर्छ। जब सम्बन्धमा अधिकारभन्दा सम्मान र अपेक्षाभन्दा आत्मीयता बढी हुन्छ, तब मात्र सम्बन्धको वास्तविक महत्त्व कायम रहन्छ।
भाइटीकाको पर्वले परिवारको मजबुती धनसम्पत्तिले नभई आपसी प्रेम, विश्वास, सहयोग र संस्कारले निर्माण हुन्छ भन्ने सन्देश पनि दिन्छ। जुन घरमा दाजुभाइ र दिदीबहिनीले एकअर्काको खुसीलाई आफ्नै खुसी ठान्छन्, त्यहाँ सम्बन्धको मिठास कहिल्यै कम हुँदैन।
आउनुहोस्, यस भाइटीकामा हामी निधारमा टीका लगाउने र मिठाई खुवाउने परम्परामा मात्र सीमित नरही आफ्ना सम्बन्धमा प्रेम, विश्वास र सम्मानको यस्तो दीप प्रज्वलित गरौँ, जसको उज्यालो जीवनभर कायम रहोस्। किनकि दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध सामान्य सम्बन्ध मात्र होइन, बाल्यकालका सम्झनादेखि जीवनको अन्तिम क्षणसम्म साथ रहने भावनाहरूको अमूल्य धरोहर हो।
वास्तविक अर्थमा भाइटीका त्यही हो, जहाँ दिदीबहिनीको प्रार्थनामा दाजुभाइको खुसी र दाजुभाइको हरेक संकल्पमा दिदीबहिनीको सम्मान समाहित हुन्छ। यही यस पवित्र पर्वको सबैभन्दा ठूलो महिमा र नेपाली तथा भारतीय संस्कृतिको सुन्दर पहिचान हो।
उक्त विचार लायन्स क्लब इन्टरनेसनल, डिस्ट्रिक्ट ३२२ ई, जोन ४१ का जोन चेयरपर्सन तथा डिस्ट्रिक्ट चेयरपर्सन एवं भारत विकास परिषद्, रक्सौलका सेवा संयोजक तथा सञ्चार प्रमुखसमेत रहेका सामाजिक अभियन्ता बिमल सर्राफले सञ्चारकर्मीसँग साझा गरेका हुन्।
